III CZP 1/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Kołakowski (spr.).Sędziowie SN: R. Czarnecki, A. Wielgus.Protokolant: B. Krzyżewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bronisławy W. i Ryszarda C. przeciwko Halinie S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 8 lutego 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie postanowieniem z dnia 8 listopada 1983 r., sygn. akt I Cr 622/83, do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Według jakiej daty należy obliczać wartość spadku w celu określenia wysokości zachowku dla osób uprawnionych do zachowku w sytuacji, kiedy wartość spadku w dacie otwarcia spadku jest kilkakrotnie niższa od wartości spadku w dacie rozstrzygnięcia roszczenia o zachowek?podjął następującą uchwałę:Przy obliczaniu zachowku wartość spadku ustala się według cen z chwili jego otwarcia.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Wojewódzki rewizji od wyroku Sądu Rejonowego, w którym przyjął on za podstawę ustalenia wysokości zachowku wartość spadku według cen z daty jego otwarcia. Zdaniem tego Sądu, mimo iż w równolegle toczącym się postępowaniu o zniesienie współwłasności wartość nieruchomości spadkowej została ustalona według wyższych cen, jakie istniały w chwili dokonywania podziału, za aktualny należy uznać wyrażony przez komentatorów pogląd, że w sprawie o zachowek przyjmuje się wartość spadku z chwili jego otwarcia.Sąd Wojewódzki, wskazując, iż przytoczone przez Sąd I instancji stanowisko znajduje poparcie w doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego, podniósł jednak, że w sytuacji, gdy zachowek jest prawem majątkowym o charakterze rekompensaty moralno-ekonomicznej, wiążącej się z bliskimi stosunkami rodzinnymi między spadkodawcą a osobą uprawnioną ustawowo do zachowku, utrzymywanie tej wykładni w obecnej sytuacji społeczno-ekonomicznej byłoby krzywdzące dla osób uprawnionych, zaś zachowek przestałby spełniać swoją moralno-społeczną i rodzinno-prawną rolę, jaką wyznaczył tej instytucji ustawodawca.Uzasadnienie prawneRozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Sąd Wojewódzki przyjął założenie, że w Kodeksie cywilnym nie zamieszczono przepisu, który wyraźnie rozstrzygałby kwestię, według jakiej daty należy obliczać wartość spadku w celu ustalenia wysokości zachowku. Założenie to nie jest w pełni trafne, ponieważ jednolite dotychczas stanowisko, iż decydująca jest chwila otwarcia spadku, oparte zastało na analizie przepisów tego Kodeksu.W szczególności Sąd Najwyższy, przyjmując w uchwale z dnia 18 października 1974 r., sygn. akt III CZP 55/74 (OSNCP 1975, z. 12, poz. 163), że przy obliczaniu zachowku ustala się wartość wkładu na rachunku walutowym, według relacji obowiązującej w chwili otwarcia spadku przy skupie bonów Banku za złote obiegowe, wskazał w uzasadnieniu, że w Kodeksie cywilnym dokonano zmiany stanu prawnego w tej mierze w porównaniu z przepisami poprzednio obowiązującego Prawa spadkowego. O ile bowiem w art. 160 § 1 pr. spadk. przewidywano ustalenie wartości stanu czynnego spadku dla obliczenia zachowku przez zestawienie wszystkich należących do spadku praw według ich stanu z chwili otwarcia spadku, ale według wartości z chwili sporządzania tego zestawienia, to do Kodeksu cywilnego unormowanie takie nie zostało recypowane. Choć więc nie rozstrzygnięto tej sprawy odmiennie wyraźnym przepisem, to o zmianie stanu prawnego świadczy treść przepisu art. 995 k.c., według którego wartość przedmiotu darowizny doliczalnej oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili otwarcia spadku, a zatem odmiennie, niż miało to - konsekwentnie do unormowania z art. 160 § 1 pr. spadk. - miejsce w poprzednim stanie prawnym według art. 163 § 1 pr. spadk., w którym nakazywano przyjęcie także wartości darowizny w chwili sporządzania zestawienia. Wyraźna zmiana sposobu oszacowania takiej darowizny stoi na przeszkodzie stosowaniu innego kryterium przy ustalaniu składników majątku spadkowego. Przyjęcie odmiennych zasad nie miałoby racjonalnego uzasadnienia i prowadziłoby do wyników przypadkowych (np. w razie zmiany cen ) i rozstrzygnięć krzywdzących jedną albo drugą stronę.Na tle argumentów podniesionych przez Sąd Wojewódzki można więc stwierdzić, że były one przedmiotem także dotychczasowych rozważań w tej kwestii. Wychodząc z założenia, że w interesie społecznym leży szybkie realizowanie zobowiązań, w tym i z tytułu zachowku, Sąd Najwyższy jednocześnie wskazał w uzasadnieniu powołanej uchwały, że odpowiada to interesom samych stron.Przemawiają za tym stanowiskiem także dalsze argumenty. Przede wszystkim podkreślenia wymaga, że rozwiązanie przyjęte w Kodeksie cywilnym na charakter systemowy i bardziej spójnie niż w poprzednim stanie prawnym ujmuje wszystkie więżące się z tę kwestią elementy. Obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek zaliczony został w art. 922 § 3 k.c. do długów spadkowych, a zatem określenie wysokości należności z tego tytułu, według cen z chwili otwarcia spadku, zbieżne jest zarówno z zasadami ustalania stanu czynnego spadku, jak i odpowiedzialności za długi spadku. Odpowiednio również uregulowano w art. 1007 § 1 i 2 k.c. początek biegu przedawnienia roszczenia o zachowek.Dalsze argumenty można wyprowadzić również z unormowania zawartego w art. 991 § 2 k.c. Gdyby bowiem przyjąć, że wysokość zachowku miałaby być ustalana według cen z chwili zaspakajania tego roszczenia, to pozostawałoby to w wyraźnej sprzeczności z obowiązkiem ustalania wartości już otrzymanej części zachowku w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, powołania do spadku lub w postaci zapisu, według cen z chwili otwarcia spadku. Prowadziłoby to więc do rozbieżnego sposobu ustalania poszczególnych elementów, składających się w takich przypadkach na część zachowku już otrzymaną i wymagającą jeszcze uzupełnienia.Istotne znaczenie musi mieć także i to i, że w zdecydowanej większości wypadków, w skład majątków spadkowych wchodzą w naszej sytuacji społeczno-gospodarczej przedmioty własności osobistej, a więc służące zaspokajaniu osobistych potrzeb materialnych spadkobiercy i jego bliskich (art. 132 k.c.). W typowych więc sytuacjach, przyjęcie odmiennych od dotychczas utrwalonych zasad równałoby się konieczności nadmiernego obciążania tych osób obowiązkami z tytułu zachowku, w sposób tym samym odbiegający od użytkowego przeznaczenia majątku spadkowego przez nich odziedziczonego z woli spadkodawcy.W tej sytuacji, słusznościowe elementy przytaczane przez Sąd Wojewódzki, z powołaniem się na obecną, szczególną sytuację społeczno-ekonomiczną kraju, nie mogą prowadzić do doraźnych prób odstąpienia od zasad wynikających z obowiązującego prawa. Dostosowanie rozstrzygnięć sądowych do zmieniających się warunków społeczno-gospodarczych jest bowiem możliwe tylko w granicach wynikających z aktualnego stanu prawnego, przy uwzględnieniu trwałych prawideł: jego wykładni i stosowania.Z tych względów i na podstawie art. 391 k.p.c. Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.