II CR 214/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Bielecki, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Marty P. i Marii S. przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Wojewódzkiemu w G. W. o odszkodowanie na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 21 marca 1984 r.zaskarżony wyrok w ten tylko sposób zmienił, że zasądzoną na rzecz małoletniej Marty P. kwotę 600.000 zł obniżył od kwoty 100.000 zł z 8% od dnia 31.III.1984 r., poza tym rewizję strony pozwanej oraz rewizję powódek w całości oddalił, zniósł koszty postępowania rewizyjnego wzajemnie między stronami.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 21.III.1984 r. Sąd Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Urząd Wojewódzki w Gorzowie Wlkp. na rzecz małoletniej powódki Marty P. kwotę 600.000 zł z 8% od dnia 21.III.1984 r., a na rzecz powódki Marii S. 100.000 zł z takimi odsetkami tytułem odszkodowania, a ponadto od tego pozwanego na rzecz małoletniej powódki rentę w kwocie 1.000 zł miesięcznie od dnia 21.III.1984 r. z 8% od dnia zwłoki w płatności którejkolwiek z rat. W pozostałej części powództwo zostało oddalone.Sąd Wojewódzki ustalił, że matka małoletniej powódki a córka drugiej z powódek, Beata P., zmarła dnia 28.XII.1982 r. w Szpitalu w S., przy czym jej zgon nastąpił wskutek zawinionych zaniedbań personelu szpitalnego. Po śmierci Beaty P. jej matka, Maria S., zawarła z Urzędem Wojewódzkim w Gorzowie Wielkopolskim dwie ugody sądowe, w myśl których przyjęła tytułem odszkodowania dla siebie kwotę 100.000 zł, a dla małoletniej kwotę 400.000 zł oraz tytułem renty kwotę 4.000 zł miesięcznie. Sąd ustalił także, że Beata P. nie pozostawała w związku małżeńskim, a małoletniej jej córki nie uznał dotychczas żaden mężczyzna, ani nie toczyła się sprawa o ustalenie ojcostwa.Z dalszych ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, że przed śmiercią Beata P. uczęszczała do Technikum Hodowlanego w K. M. i pracowała w Urzędzie Pocztowym w S., gdzie zarabiała 5.265 zł, przy czym obecnie mogłaby zarabiać 7.000 zł, po ukończeniu zaś Technikum Hodowlanego zarobki jej wynosiłyby około 10.000 zł miesięcznie.Jeżeli z kolei chodzi o powódkę Marię S., to pracowała ona w Zespole Opieki Społecznej w S. jako portier, obecnie zaś korzysta z urlopu wychowawczego i otrzymuje zasiłek 1.600 zł miesięcznie. Wychowuje ona ponadto trzech małoletnich synów, którzy uczęszczają do szkół, a jej mąż zarabia około 16.000 zł miesięcznie.Na podstawie tych ustaleń Sąd Wojewódzki uznał, że roszczenie powódek jest co do zasady słuszne. Z powodu śmierci bowiem Beaty P. pogorszyła się znacznie ich sytuacja życiowa. Zawarcie ugód z pozwanym nie stoi na przeszkodzie w rozpoznawaniu roszczeń obu powódek, ponieważ ugody te naruszają ich usprawiedliwione interesy i należy je uznać za nieważne (art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 203 § 4 k.p.c.). Zdaniem Sądu Wojewódzkiego odpowiednie odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. dla małoletniej powódki stanowi kwota 1.000.000 zł, co po odjęciu 400.000 zł z ugody pozasądowej daje kwotę 600.000 zł, dla powódki zaś Marii S. - kwota 200.000 zł, co po zaliczeniu 100.000 zł z ugody daje kwotę 100.000 zł z tego tytułu. Ponadto zdaniem sądu I instancji renta miesięczna na rzecz małoletniej powódki powinna wynosić, nie tak jak w ugodzie 4.000 zł, lecz 5.000 zł miesięcznie.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniosły rewizje obie strony.Pozwany, zarzucając naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 917 i art. 446 k.c., oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, wniósł o zmianę wyroku i oddalenie powództwa w całości lub o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Powódki natomiast, powołując się na podstawę rewizyjną wymienioną w art. 368 pkt 4, wniosły o zmianę wyroku w części oddalającej i uwzględnienie powództwa w całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozwany zarzuca w rewizji, że sąd I instancji całkowicie pominął kwestię ugody pozasądowej zawartej między stronami oraz nie wyjaśnił, czy zachodzą przesłanki z art. 82 i nast. k.c. do uchylenia się przez powódki od skutków oświadczenia woli. Zarzut ten jest nieuzasadniony, a to z tego względu, że Sąd Wojewódzki ustosunkował się do zawartych miedzy stronami ugód, uznając, że ugody te, jeśli chodzi o wysokość przyjętego w nich odszkodowania, naruszają usprawiedliwione interesy powódek. Należy bowiem zauważyć, że ugoda może być pozbawiona skuteczności prawnej nie tylko w przypadku uchylenia się przez stronę od skutków prawnych swego oświadczenia woli złożonego pod wpływem wady oświadczenia woli, lecz także z uwagi na jej bezwzględną nieważność.Zgodnie zaś z powszechnie przyjętym poglądem w nauce prawa, a także w orzecznictwie, ocena ważności ugody powinna być dokonywana - jeżeli chodzi zarówno o ugody sądowe, jak i ugody pozasądowe - w świetle przesłanek z art. 203 § 4 k.p.c., który to przepis ma nie tylko charakter procesowy, ale i materialnoprawny. Powołany przepis oprócz przesłanek: czynność niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego zawiera ponadto trzecią przesłankę, wprowadzoną ze względu na szczególną ochronę interesów stron, mianowicie co do rażącego naruszenia usprawiedliwionego interesu osób uprawnionych.Dokonaną przez Sąd Wojewódzki w świetle tej ostatniej przesłanki ocenę zawartych między stronami ugód należy uznać w zasadzie za prawidłową. Biorąc pod uwagę okoliczności przypadku, w którym Beata P. zmarła, oraz szczególnie tragiczną sytuację, w jakiej znalazła się małoletnia powódka, oraz trudną życiową sytuację, jaka w związku z tym powstała dla powódki Marii S., należy uznać, że przyjęte w obu ugodach tytułem odszkodowania kwoty są zbyt niskie.Dla małoletniej powódki utrata matki u zarania jej życia spowodowała i powodować będzie ujemne skutki zarówno w sferze przeżyć czysto psychicznych, jak również szeroko pojętej sytuacji materialnej, związanej z brakiem osoby najbliższej i uczuciem osamotnienia, brakiem pomocy i wsparcia w życiu. Są to nieodwracalne reperkusje natury psychicznej i związanej z nią natury materialnej, które w sumie stwarzają wyjątkowe pogorszenie u tej powódki jej sytuacji życiowej. Oczywiście reperkusje te nie dadzą się wymierzyć w pieniądzach, jednakże stosowna kwota zasądzona tytułem odszkodowania ma na celu w pewnym chociażby stopniu złagodzenie tych przykrych następstw.Jeżeli z kolei chodzi o powódkę Marię S., śmierć jej córki spowodowała, że na nią spadł cały ciężar opieki i wychowania małoletniej powódki oraz konieczność zrezygnowania z dotychczasowej pracy, co przy posiadaniu przez nią trójki dzieci pogorszyło znacznie jej sytuację życiową.Wychodząc z tych założeń, Sąd Najwyższy uznał za prawidłowe stanowisko zajęte przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku co do przyznania powódce Marii S. kwoty 200.000 zł tytułem odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. Jest to w świetle tego przepisu - uwzględniając przy tym obecną siłę nabywczą pieniądza - kwota stosowna. Również zasądzona na rzecz małoletniej powódki kwota 5.000 zł tytułem renty miesięcznej, przy uwzględnieniu wyżej podanej przesłanki - potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych zmarłej matki, jest kwotą prawidłowo ustaloną.Zasadny jest natomiast zarzut pozwanego w odniesieniu do wysokości zasądzonego na rzecz powódki odszkodowania z art. 446 § 3 k.c. w wysokości 1.000 000 zł. Kwota ta - jeżeli się uwzględni charakter instytucji zadośćuczynienia i odszkodowania dla osób najbliższych, w szczególności zaś, że zasądzone z tego tytułu kwoty mogą jedynie w pewnym sensie stanowić rekompensatę doznanych strat i muszą siłą rzeczy być umiarkowane - jest i musi być uznana w świetle przyjętej również dotychczasowej linii orzecznictwa w tym przedmiocie za zbyt wygórowaną.Uwzględniając więc częściowo rewizję pozwanego, zaskarżony wyrok należało zmienić jedynie w ten sposób, że zasądzoną na rzecz małoletniej powódki Marty P.: kwotę 600.000 zł obniża się do kwoty 100.000 zł, co przy uwzględnieniu treści ugody daje w sumie tej powódce odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c. w wysokości 500.000 zł.Jeżeli z kolei chodzi o rewizję powódek, które domagają się zasądzenia im kwot podanych w pozwie, a więc na rzecz małoletniej powódki 2.000.000 zł, a na rzecz Marii S. - 500.000 zł tytułem odszkodowania oraz na rzecz małoletniej renty w wysokości 6.000 zł miesięcznie, Sąd Najwyższy z przyczyn już wyżej podanych nie znalazł podstaw prawnych do uwzględnienia tak daleko idących żądań, jako zbyt wygórowanych.