III CZP 78/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: A. Gola, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Danuty P. z udziałem Wandy W. i Felicji P. o dział spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sad Wojewódzki w Radomiu postanowieniem z dnia 25 września 1984 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wchodząca do masy spadkowej nieruchomość składająca się z użytków rolnych o powierzchni 0,5 ha i nieużytków (żwirownia i targowisko) o powierzchni przekraczającej połowę obszaru całej nieruchomości może być uważana w całości za nieruchomość rolną?"podjął następującą uchwałę:Nieruchomość rolna nie obejmuje nieużytków.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Radomiu w trybie art. 391 k.p.c., budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Grójcu wydanym w sprawie Ns .../70, spadek po Janie P. zmarłym 15 lutego 1967 r. nabyli w częściach równych: żona Felicja P. oraz dzieci Wanda W. i Tadeusz P. Pozostałe w spadku gospodarstwo odziedziczyli tylko Felicja P. i Tadeusz P.Tadeusz P. zmarł 15 czerwca 1981 r., a prawa do spadku po nim, w tym także do należącego do spadku gospodarstwa rolnego, stwierdzone zostały po 1/3 części na rzecz jego żony Danuty P. oraz dzieci Moniki P. i Ewy P. (postanowienie Sądu Rejonowego w Grójcu z dnia 6 sierpnia 1981 r.).Z powyższego wynika, że krąg spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne pozostałe po Janie P. jest węższy od kręgu spadkobierców powołanych do ogółu praw spadkowych.Sąd pierwszej instancji wobec istniejącego pomiędzy spadkobiercami sporu co do składu spadku wydał postanowienie wstępne, w którym stwierdził, że spadkiem po Janie P. jest nieruchomość położona w G. nie będąca nieruchomością rolną i nie wchodząca do gospodarstwa rolnego, składająca się z części działki nr 3905, tj. powierzchni 0,9211 ha, i części działki nr 3912, tj. powierzchni 3,5569 ha, a ponadto gospodarstwo rolne składające się z działek położonych w W., oznaczonych numerami 508 o powierzchni 0,3702 ha i 509 o powierzchni 0,0548 ha, działki nr 577 o powierzchni 0,7530 ha położonej w G. oraz pozostałych części wymienionych już działek nr 3905 i 3912, tj. powierzchni 0,1769 ha i 1,0849 ha wraz z zabudowaniami i nieruchomościami.Jak wynika z mapy sporządzonej w dniu 16 listopada 1982 r., działka nr 3905 powstała z połączenia działek 559, 560 i 561, natomiast działka nr 3912 powstała z połączenia działek nr 575 i 576 uwidocznionych na mapie z dnia 20 grudnia 1977 r.Część działki 3905, tj. powierzchni 0,921 (poprzednio odrębna działka nr 560), oraz części działki nr 3912, tj. powierzchni 3,5569 ha (poprzednio odrębna działka nr 576), stanowią nieużytki, przy czym na pierwszej z działek urządzone jest targowisko miejskie, natomiast na drugiej żwirownia, która eksploatowana jest od 1940 r. Wszystkie z wymienionych działek spadkowych, których łączna powierzchnia wynosi 7,5252 ha, objęte są jedną księgą wieczystą oznaczoną nr (...).Od powyższego postanowienia Sądu Rejonowego rewizję wniosła wnioskodawczyni Danuta P., a przy rozpoznawaniu tej rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość, którą przedstawił w pytaniu przedstawionym na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z uzasadnienia postanowienia, Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość, czy jeżeli grunty będące nieużytkami nie stanowią odrębnej nieruchomości, lecz stanowią całość fizyczną z sąsiadującymi gruntami rolnymi i wchodzą wraz z nimi w skład tej samej nieruchomości w rozumieniu art. 46 k.c. - należy grunty te uważać za nieruchomości rolne, czy też nie. W związku z tym zauważyć należy, że zarówno w orzecznictwie, jak i w nauce prawa utrwalił się na tle przepisów kodeksu cywilnego - w szczególności art. 46 oraz art. 160 § 3 k.c. w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 86) - pogląd, że kryteria pojęcia nieruchomości, wymienione w art. 46 k.c., ulegają pewnej modyfikacji w odniesieniu do nieruchomości rolnej.Stosownie do § 1 powołanego rozporządzenia, w którym określone zostało pojęcie nieruchomości rolnej, za nieruchomość taką uważa się nieruchomość, jeżeli jest lub może być użytkowana na cele produkcji rolnej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sądowniczej i rybnej. Wynika więc z tego, że w świetle obowiązujących przepisów definicja nieruchomości rolnej określona jest przede wszystkim według kryterium przeznaczenia. Decydujące zatem znaczenie ma gospodarczy, produkcyjny stan rzeczy, a nie okoliczność, że w skład działki lub działek wchodzą obok gruntów rolnych, czy też graniczą z nimi, nieużytki. Okoliczność ta, gdyby nawet nieużytki sąsiadujące z gruntami rolnymi obejmowały, jak to podano w pytaniu, powierzchnię przekraczającą połowę obszaru całej nieruchomości, nie może bowiem mieć istotnego wpływu na charakter poszczególnych działek gruntu. Innymi słowy, nie można rozciągać pojęcia nieruchomości rolnej, w rozumieniu podanym w § 1 omawianego rozporządzenia, na grunty, które z przeznaczenia swego takiego charakteru nie mają ani nie mogłyby go mieć w przyszłości przy zastosowaniu odpowiednich zabiegów agrotechnicznych.Treść przepisu § 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r., w szczególności wyraźne zaliczenie nieużytków w skład gospodarstwa rolnego, pominięcie zaś ich przy definiowaniu nieruchomości rolnej, prowadzi do wniosku, że nieużytki rolne bez względu na ich użytkowanie w stosunku do gruntów rolnych nie mogą być zaliczone jako nieruchomość rolna w rozumieniu § 1 powołanego rozporządzenia.Z tych wychodząc założeń na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.