V KZ 1/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Ochman (sprawozdawca). Sędziowie: F. Kozłowski, S. Pawelec. Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Miniarczuk.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Adama K. i innych, oskarżonego z art. 46 ust. 6 dekretu z dnia 12 grudnia 1982 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154) i art. 234 § 1 k.k., po rozpoznaniu zażalenia prokuratora na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w E. z dnia 7 grudnia 1982 r. w kwestii odmowy przyjęcia sprawy do rozpoznania i po wysłuchaniu wniosku prokuratora postanowił u c h y l i ć zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w E. w celu merytorycznego rozpoznania. Uzasadnienie faktyczneProkurator Wojewódzki w E. (pismo z dnia 27 listopada 1982 r.), zwrócił się do Sądu Wojewódzkiego w E. - zgodnie z art. 17 § 2 k.p.k. - z wnioskiem o rozpoznanie sprawy - przeciwko oskarżonemu Adamowi K. i innym współoskarżonym z art. 46 ust. 6 dekretu o stanie wojennym w zw. z art. 234 § 1 k.k. - przez tenże Sąd Wojewódzki w pierwszej instancji ze względu na szczególną wagę tej sprawy. Sąd Wojewódzki w E. postanowieniem z dnia 7 grudnia 1982 r. wniosku prokuratora nie uwzględnił, zajmując stanowisko, że do rozpoznania tej sprawy właściwy jest Sąd Rejonowy w K., natomiast sprawa ta nie jest ani zawiła, ani też nie można jej uznać za szczególnie ważną.W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd Wojewódzki przedstawił swój pogląd na temat oceny sprawy co do jej charakteru i rodzaju, jej aspektu społeczno-politycznego, faktycznego i prawnego, społecznego niebezpieczeństwa czynów, uznając, że przyjęcie sprawy do rozpoznania przez Sąd Wojewódzki "stanowiłoby nieuzasadniony wykaz braku zaufania do umiejętności prawidłowego orzekania Sądu Rejonowego w K." Prokurator Wojewódzki w zażaleniu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na niesłusznym uznaniu, że szczególna waga sprawy - w rozumieniu art. 17 § 2 k.p.k. - uzależniona jest od stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynów zarzuconych oskarżonemu, podnosząc w uzasadnieniu zażalenia okoliczności dotyczące rodzaju sprawy, czasu i miejsca oraz sposobu popełnienia przestępstw, a także okoliczności polityczne i dowodowe, mające znaczenie przy ocenie szczególnej wagi sprawy i jej zawiłości. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje Zażalenie jest zasadne. Na wstępie należy wyjaśnić, czy na postanowienie sądu wojewódzkiego w kwestii przyjęcia lub odmowy przyjęcia sprawy, do rozpoznania - zgodnie z art. 17 § 2 k.p.k. - przysługuje stronom zażalenie. Wprawdzie w art. 17 k.p.k. brak przepisu stanowiącego o środku odwoławczym (zażaleniu), jednakże należy w tej mierze zastosować ogólny przepis - art. 25 k.p.k. a zwłaszcza przepis dotyczący zaskarżenia postanowienia sądu w kwestii właściwości (art. 25 § 3 k.p.k.). Sąd Najwyższy co do podniesionej kwestii wyraził już pogląd uprzednio i stwierdził, że postanowienie sądu w kwestii przyjęcia lub odmowy przyjęcia sprawy do rozpoznania przez sąd wojewódzki na podstawie art. 17 § 2 k.p.k. podlega zaskarżeniu (por. OSNKW 1967 z. 11, poz. 115; OSNKW 1969 z. 7-8, poz. 86; OSNKW 1973 z. 12, poz 171). Problematyka dowodowa i prawna w zakresie podstaw przyjęcia lub odmowy przyjęcia sprawy do rozpoznania przez sąd wojewódzki jako sąd pierwszej instancji - zgodnie z art. 17 § 2 k.p.k. - wymaga jednak rozważenia wobec stanowiska zajętego przez Sąd Wojewódzki w E. oraz przez Prokuratora Wojewódzkiego w E. we wniosku o przyjęciu sprawy i w zażaleniu. W artykule 17 § 2 k.p.k. wymienione zostały dwie przesłanki, z których jedna nawet może stanowić podstawę do rozpoznania sprawy o każde przestępstwo przez sąd wojewódzki w pierwszej instancji na wniosek prokuratora lub z urzędu, jeżeli sąd uzna to za słuszne, a więc ze względu na szczególną wagę sprawy lub jej zawiłość. Nie ulega wątpliwości, że przesłanki: "szczególna waga" sprawy lub jej "zawiłość" mają charakter oceny, wynikający z materiału dowodowego w sprawie, czasu, miejsca, okoliczności i sposobu działania oraz kwalifikacji prawnej czynu, a także rodzaju czynu i stopnia szkodliwości społecznej zarzucanego przestępstwa. Mogą to być również przesłanki natury prawnej zarówno procesowej, jak i materialnej, mające znaczenie przy ocenie wagi sprawy lub stopnia jej zawiłości (art. 17 § 2 k.p.k.). W związku z tym rozwadze Sądu Wojewódzkiego podlegać powinien cały zespół okoliczności występujących w sprawie pod względem ich znaczenia przy ocenie wagi sprawy lub jej zawiłości albo też obu tych przesłanek łącznie zarówno w wypadku rozpoznawania wniosku prokuratora wojewódzkiego, jak w wypadku rozważania kwestii przyjęcia sprawy do rozpoznania z urzędu. Słusznie bowiem podniósł sąd w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że art. 17 § 2 k.p.k. stanowi odstępstwo od zasad określających właściwość sądu, a ujętych w art. 16 i 17 § 1 k.p.k. Z tego też względu przejęcie sprawy przez sąd wojewódzki -nie może być dowolne, z drugiej jednak strony - odmowa przejęcia przez sąd wojewódzki sprawy do rozpoznania w pierwszej instancji - zgodnie z art. 17 § 2 k.p.k. - nie może być w tej samej mierze decyzją dowolną, tym bardziej że decyzja ta - jak to podniósł Sąd Wojewódzki w E. - "podlega zaskarżeniu zgodnie z art. 25 § 3 k.p.k." Tak więc wobec zaskarżenia postanowienia Sądu Wojewódzkiego w E. - Sąd Najwyższy zobowiązany jest do kontroli prawidłowości i zasadności stanowiska tego Sądu w kwestii odmowy rozpoznania - jako sąd pierwszej instancji - sprawy, co do której prokurator wniósł o jej rozpoznanie przez sąd wojewódzki. Nie można podzielić poglądu Sądu Wojewódzkiego w E., aby rozpoznanie sprawy przez sąd wojewódzki stanowiło "nieuzasadniony wyraz braku zaufania do umiejętności prawidłowego orzekania sądu rejonowego", gdyż: po pierwsze - zgodnie z ustawą (art. 17 § 1 k.p.k.) niektóre sprawy zostały wyłączone z urzędu spod właściwości rzeczowej sądu rejonowego; po drugie - nawet w ramach właściwości sądu rejonowego i zasady, że sąd ten rozpatruje sprawę w składzie jednego sędziego i dwóch ławników (art. 19 § 2 k.p.k.), prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeżeli uzna to za potrzebne ze względu na szczególną zawiłość sprawy (art. 19 § 2 zd. 2 k.p.k.). Możliwości rozpoznania sprawy należącej do właściwości sądu rejonowego przez sąd wojewódzki - zgodnie z art. 17 § 2 k.p.k. - z urzędu lub na wniosek prokuratora nie można więc oceniać z punktu widzenia zaufania lub braku zaufania do umiejętności prawidłowego orzekania przez sąd rejonowy, lecz - z punktu widzenia przesłanek dotyczących szczególnej wagi sprawy lub jej zawiłości oraz celowości rozpoznania tejże sprawy przez sąd wyższego rzędu ze względu na doświadczenie sądu w rozpoznawaniu spraw zawiłych faktycznie i prawnie. Istotne znaczenie w tej mierze ma również obowiązkowy udział obrońcy w rozprawie (art. 71) oraz możliwość kontroli rewizyjnej wyroku przez Sąd Najwyższy. Sąd Wojewódzki w E. rozważając, czy sprawę niniejszą należy uznać za sprawę o szczególnej wadze, uznał, że brak ku temu przesłanek i z tego powodu, że prokurator nie wydał postanowienia o przeprowadzeniu sprawy w postępowaniu doraźnym, a więc ocenił, że stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu nie jest szczególnie wysoki. Jest to jednak rozumowanie zbyt dowolne, gdyż o szczególnej wadze sprawy w rozumieniu art. 17 § 2 k.p.k. nie decyduje tylko prowadzenie jej w trybie postępowania doraźnego zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i na rozprawie. Jest to niewątpliwie okoliczność, która może uzasadniać tryb doraźny, lecz nie może decydować o braku podstaw do rozpoznania sprawy przez sąd wojewódzki w postępowaniu zwyczajnym. Pojęcie szczególnej wagi sprawy bowiem nie jest równoznaczne z pojęciem szczególnie wysokiego stopnia szkodliwości społecznej czynu i rodzaj sprawy pod względem jej szczególnej wagi niekoniecznie musi charakteryzować się szczególnie wysokim stopniem społecznego niebezpieczeństwa w rozumieniu przepisów o postępowaniu doraźnym, jak też szczególnie wysoki stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu może dotyczyć takiej sprawy, która nie jest prowadzona w trybie doraźnym. Sąd Wojewódzki w E., rozpoznając wniosek prokuratora, nie docenił wagi i rodzaju sprawy, a zwłaszcza jej podłoża, miejsca oraz czasu dokonania czynów, a także okoliczności ich dokonania. Okoliczność ta - to nie tylko podłoże sprawy o charakterze socjalnym - jak to twierdzi ten Sąd - lecz o znacznym wydźwięku politycznym ze względu na osoby dokonujące czynów i miejsce ich dokonania. Z tych też względów jest nie tylko potrzebne, ale także uzasadnione rozpoznanie sprawy przez sąd wojewódzki. Sąd Wojewódzki w E. zajął stanowisko, że ,;trudno też mówić o szczególnej zawiłości sprawy, skoro zarówno stan faktyczny, jak i stan prawny są wyjątkowo proste". Jest to jednak zbyt uproszczony pogląd na sprawę w obecnym jej stadium i w granicach potrzeb do rozpoznania wniosku i zażalenia prokuratora. Sprawa bowiem może okazać się złożona ze względu na rodzaj materiału dowodowego, podłoże sprawy, zachowanie się oskarżonego i funkcjonariuszy służby więziennej, ocenę rodzaju prowadzonej przez oskarżonych działalności na terenie ośrodka internowanych w dniu 14 sierpnia 1982 r., zarzuty oskarżonych pod adresem służby więziennej, rodzaj przeciwdziałania służby więziennej w zakresie zaprowadzenia porządku i zapobieżenia ekscesom, ochrony zdrowia i życia oraz mienia (...).