III CZP 14/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Filcek. Sędziowie SN: J. Bratoszewski, K. Olejniczak (sprawozdawca), K. Piasecki, J. Pietrzykowski, S. Rejman, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, rozpoznał wniosek Prezesa Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy prawomocny wyrok skazujący za przestępstwo nieumyślne wyłącza w świetle art. 11 k.p.c. możliwość ustalenia w postępowaniu cywilnym, że sprawca działał umyślnie?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Prawomocny wyrok skazujący za przestępstwo nieumyślne nie wyłącza w świetle art. 11 k.p.c. możliwości ustalenia w postępowaniu cywilnym, że sprawca działał umyślnie. Uzasadnienie faktyczne1. Przedstawione składowi siedmiu sędziów pytanie prawne dotyczy wykładni przepisu art. 11 k.p.c., a w szczególności kwestii związania sądu w postępowaniu cywilnym zawartym w skazującym wyroku karnym rozstrzygnięciem o winie nieumyślnej, i dopuszczalności poczynienia w postępowaniu cywilnym w tym zakresie mniej korzystnych dla sprawcy ustaleń.Zagadnienie to posiada istotne znaczenie w tych wypadkach, gdy z postacią winy na gruncie prawa cywilnego lub prawa pracy związane są odmienne skutki prawne.Przepis art. 11 k.p.c. stanowiąc, że ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym, określił w sposób ogólny ustalenia, którymi sąd w postępowaniu cywilnym jest związany, nie precyzując bliżej tych ustaleń, co do których zachodzi związanie, i tych, co do których związanie nie zachodzi. Związanie sądu cywilnego, przewidziane w przepisie art. 11 k.p.c., nie wynika z istoty obu procesów, lecz jest rezultatem konkretnego rozwiązania ustawowego ograniczającego samodzielność sądu cywilnego zwłaszcza w zakresie swobodnej oceny dowodów i zasady bezpośredniości.Z tych względów wykładnia przepisu art. 11 k.p.c. powinna być ścisła. Powinna ona mieć równocześnie na względzie przyświecający przepisowi art. 11 k.p.c. cel jedności jurysdykcji sądowej, który polega na niedopuszczalności podważania przez sąd w postępowaniu cywilnym przypisanego skazanemu przestępstwa, to znaczy ustalenia, że przypisane skazanemu przestępstwo zostało przez niego popełnione.2. Zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie wyrażony jest pogląd, że przez "ustalenie co do popełnienia przestępstwa" należy rozumieć okoliczności należące do istoty przestępstwa. Skoro zaś do istoty przestępstwa należy wina przypisana sprawcy, to i w tym zakresie skazujący wyrok wiąże sąd w postępowaniu cywilnym. Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić w tym znaczeniu, że uznanie skazanego za winnego przestępstwa będzie przesądzało o jego odpowiedzialności za szkodę wynikłą z tego przestępstwa oraz że sąd w postępowaniu cywilnym nie byłby uprawniony do ustalenia braku winy skazanego w jej wyrządzeniu.3. Poruszony w pytaniu prawnym problem może wystąpić w wypadku prawomocnego skazania za występek. Stosownie bowiem do art. 6 k.k. zbrodnię można popełnić tylko z winy umyślnej, natomiast występek można popełnić także z winy nieumyślnej, jeżeli ustawa tak stanowi. Przypisanie skazanemu w skazującym wyroku winy nieumyślnej nie wyłącza ustalenia przez sąd cywilny, że sprawca działał umyślnie.Stanowisko to pozostaje w zgodzie z przepisem art. 11 k.p.c., nie podważa bowiem faktu skazania, natomiast pozwala sądowi dla celów postępowania cywilnego czynić ustalenia zmierzające do określenia rzeczywistej odpowiedzialności sprawcy. Wina nieumyślna sprawcy określona w skazującym wyroku wydanym w postępowaniu karnym stanowi w takim wypadku minimum tego, czym sąd w postępowaniu cywilnym jest związany, przez co dochodzi do jego podważenia, natomiast nie zamyka drogi do ustalenia właściwej odpowiedzialności cywilnej.Dotyczy to także wypadku, gdy konkretne przestępstwo przypisane skazanemu w prawomocnym wyroku wydanym w postępowaniu karnym może być popełnione tylko z winy nieumyślnej (np. przestępstwo z art. 145 k.k.), umyślność zaś działania sprawcy uzasadniałaby w świetle przepisów prawa karnego inną kwalifikację prawną czynu przestępczego.Należy bowiem uwzględnić zasadnicze odrębności, gdy idzie o odpowiedzialność karną i odpowiedzialność cywilną, oraz cele postępowania karnego i cywilnego. Odpowiedzialności karnej podlega ten, kto swoim zachowaniem wypełni znamiona czynu zakazanego ustawowo, przy czym dla celów postępowania karnego nie posiadają istotnego znaczenia ewentualne następstwa w postaci odpowiedzialności cywilnej sprawcy. Natomiast naprawienie szkody stanowi istotę postępowania cywilnego. Odmienność celów postępowania karnego i postępowania cywilnego, aczkolwiek w każdym z nich obowiązuje zasada prawdy, może w konsekwencji prowadzić do zrozumiałych odmiennych ocen przez przypisanie skazanemu w postępowaniu karnym winy nieumyślnej, a surowszej w tym względzie oceny w postępowaniu cywilnym. Łączy się to w szczególności z obowiązującą w postępowaniu karnym zasadą in dubio pro reo (art. 3 § 3 k.p.k.), nie obowiązującą w postępowaniu cywilnym, w którym stosownie do ogólnej zasady zawartej w art. 233 § 1 k.p.c. oraz przy ewentualnym zastosowaniu domniemań faktycznych (art. 231 k.p.c.) prawidłowa ocena dokonana przez sąd cywilny nie wyłączy poczynienia w omawianym zakresie ustaleń mniej korzystnych dla sprawcy. Zasada in dubio pro reo bowiem może w postępowaniu karnym prowadzić nie tylko do uniewinnienia oskarżonego, lecz również do przypisania mu winy nieumyślnej w miejsce zarzucanej mu winy umyślnej. Przyjęcie w takim wypadku związania sądu w postępowaniu cywilnym zawartym w zaskarżonym wyroku karnym orzeczeniem o winie nieumyślnej wychodziłoby poza ramy art. 11 k.p.c., gdyż wiązałoby sąd w postępowaniu cywilnym zasadami znanymi jedynie postępowaniu karnemu.4. Przy wykładni przepisu art. 11 k.p.c. nie są również pozbawione znaczenia argumenty natury logicznej. Przepis ten przypisuje moc wiążącą jedynie prawomocnym wyrokom skazującym. Nie budzi wątpliwości, że znaczenia takiego nie posiadają w polskim systemie prawnym prawomocne wyroki uniewinniające. W wypadku wyroku uniewinniającego, jak i w innych wypadkach braku wyroku skazującego nie zachodzą przeszkody natury prawnej do ustalenia przez sąd cywilny, że sprawca dopuścił się konkretnego przestępstwa. W szeregu spraw cywilnych może nawet zajść potrzeba takiego ustalenia, chociażby dla oceny kwestii przedawnienia (art. 442 § 2 k.c.).Skoro zatem sąd cywilny może poczynić ustalenia mniej korzystne w stosunku do osoby prawomocnie uniewinnionej, przypisanie zaś winy umyślnej przez sąd w postępowaniu cywilnym sprawcy, któremu przypisano w skazującym wyroku wydanym w postępowaniu karnym winę nieumyślną, stanowi mniej niż przypisanie przestępstwa osobie uniewinnionej, należy uznać, że również z punktu widzenia zasad logicznego rozumowania przyjęta w uchwale wykładnia przepisu art. 11 k.p.c. znajduje swoje uzasadnienie.5. Przy wykładni przepisu art. 11 k.p.c. nie można również pominąć interesów poszkodowanego, także wówczas, gdy brał on udział w postępowaniu karnym jako oskarżyciel posiłkowy (art. 44-48 k.p.k.), który to udział jest związany z celem i funkcją postępowania karnego.Wprawdzie przepis art. 11 k.p.c. jest normą skierowaną do sądu rozpatrującego sprawę w postępowaniu cywilnym, niemniej jednak nie może ona pozbawiać poszkodowanego możliwości obrony swych praw i wykazywania umyślności działania sprawcy, zwłaszcza gdy rodzaj winy pociąga za sobą określone skutki prawne.W takim wypadku poszkodowany, nie podważając samego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa, może wykazać, że działanie sprawcy, w konsekwencji którego uzasadniona jest jego odpowiedzialność cywilna, było działaniem umyślnym.Skoro bowiem, stosownie do zdania drugiego art. 11 k.p.c., ustawodawca dopuścił możliwość powoływania się przez osobę, która nie była oskarżona, na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność cywilną, mając na względzie to, że bezwzględne związanie osoby trzeciej ustaleniami wyroku karnego prowadziłoby do odpowiedzialności cywilnej tej osoby bez jej udziału i z pozbawieniem możliwości obrony swych praw i interesów, co byłoby sprzeczne z podstawowymi założeniami procesu cywilnego, należy uznać, że te same względy przemawiają za ochroną interesów poszkodowanego. I on bowiem nie powinien ponosić negatywnych skutków zapadnięcia w stosunku do sprawcy prawomocnego wyroku skazującego. Takie negatywne skutki miałyby w szczególności miejsce w razie skazania sprawcy z winy nieumyślnej i przyjęcia niedopuszczalności ustalenia winy umyślnej sprawcy, gdy z tą postacią winy związane są określone skutki prawne w zakresie odpowiedzialności cywilnej.Należy zwrócić uwagę, że odmienne ustalenia sądu w postępowaniu cywilnym w omawianym zakresie powinny znajdować podstawę w ocenionym według reguł postępowania cywilnego materiale dowodowym z uwzględnieniem materiału dowodowego zebranego w postępowaniu karnym.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy podjął przytoczoną na wstępie uchwałę.