III PZP 3/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rejman (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 1982 r. sprawy z wniosku Katarzyny K. przeciwko Przedsiębiorstwu Górnictwa Nafty i Gazu w S. o odszkodowanie na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Rejonowego w Sanoku z dnia 6 lutego 1981 r. oraz zagadnienia przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krośnie postanowieniem z dnia 28 kwietnia 1981 r.postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia od pozwanego Przedsiębiorstwa kwoty 60.000 zł tytułem odszkodowania w związku ze śmiercią męża, która - jej zdaniem - pozostaje w związku przyczynowym z wypadkiem, jakiemu uległ on podczas pracy dnia 13.III.1967 r.Sąd Rejonowy oddalił powództwo, stojąc na stanowisku, że skoro od dnia wypadku do dnia wniesienia pozwu upłynęło 12 lat, to roszczenie uległo już przedawnieniu.Wyrok ten zaskarżyła powódka, która wniosła o jego zmianę i uwzględnienie powództwa, powołując się na art. 13 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105).W związku z podniesionym przez stronę pozwaną zarzutem przedawnienia, który również powinien być brany pod uwagę z urzędu, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: "Czy bieg terminu przedawnienia dla roszczeń z art. 446 § 3 k.c., które z natury rzeczy stają się aktualne dopiero z chwilą śmierci osoby bliskiej, rozpoczyna swój bieg z chwilą śmierci poszkodowanego czy też należy go liczyć od dnia zdarzenia wyrządzającego szkodą, a w każdym razie kiedy rozpoczyna swój bieg w sytuacji, gdy przedawnienie 10-letnie upłynęło wcześniej, zanim powstała szkoda uprawniająca do dochodzenia roszczenia na podstawie art. 446 § 3 k.c.?".Zdaniem Sądu Wojewódzkiego żądanie powódki powinno być rozpoznane w świetle przepisu art. 446 § 3 k.c., ponieważ przepisy powołanej ustawy wypadkowej nie mają w sprawie zastosowania. Zmarły mąż powódki nie pobierał renty na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r., a odszkodowanie należne zgodnie z przepisem art. 12 tej ustawy przysługuje w razie śmierci rencisty pobierającego rentę inwalidzką na podstawie tej ustawy.W związku z tym powstaje pytanie, od jakiej daty rozpoczyna się bieg przedawnienia roszczenia powódki, a w szczególności czy może się on rozpoczynać przed powstaniem szkody, skoro dopiero z tą chwila roszczenie o odszkodowanie staje się wymagalne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota zagadnienia na tle przyjętego przez Sąd Wojewódzki stanu faktycznego sprowadza się do wyjaśnienia, czy roszczenie wdowy po pracowniku, który uległ wypadkowi przy pracy w 1967 r. i zmarł w 1979 r., wdowa zaś twierdzi, że po śmierci męża nastąpiło znaczne pogorszenie jej sytuacji życiowej i że śmierć współmałżonka pozostaje w związku przyczynowym ze zdarzeniem, jakie miało miejsce w 1967 r., nie uległo przedawnieniu.Zagadnienie przedawnienia roszczeń występowało już pod rządem kodeksu zobowiązań oraz przepisów ogólnych prawa cywilnego, a także pod rządem kodeksu cywilnego. W uchwale składu 7 sędziów z dnia 17.VI.1963 r. (OSNCP 1965 z. 2, poz. 21) Sąd Najwyższy rozważał zagadnienie, jakie wyłoniło się na tle art. 161 § 2 k.z. W uzasadnieniu tej uchwały został wyrażony pogląd, że roszczeniu małoletniego poszkodowanego o rentę nie zagraża upływ terminu przedawnienia, zanim uzyska on możność wniesienia powództwa, w tym przypadku bowiem renta może być przyznana dopiero od czasu, w którym człowiek normalnie staje się zdolny do pracy.Zagadnienie to normuje art. 283 k.z., który wprowadza dwa terminy: 3-letni i 10-letni. Bliższa analiza tego przepisu, a zwłaszcza powiązanie z art. 108 p.o.p.c., prowadzi do wniosku, że przedawnienie nie może rozpocząć swego biegu przed dniem, w którym uprawniony mógł żądać zaspokojenia roszczenia. Umieszczenie tej normy w przepisach ogólnych prawa cywilnego, jak i jej sformułowanie nie zawierające żadnych ograniczeń wskazują na to, że norma ta wyraża zasadę ogólną. Artykuł 283 k.z. nie jest w stosunku do tej zasady normą szczególną i dlatego przedawnienie - o którym mowa - rozpoczyna bieg dopiero od daty, w której poszkodowany małoletni uzyska roszczenie o rentę. Pogląd ten został jednak poddany krytyce w uchwale składu 7 Sędziów SN z dnia 12.II.1969 r. wpisanej do księgi zasad prawnych. Sentencja uchwały ma następujące brzmienie:"Trzyletni termin przedawnienia wierzytelności określonej w art. 166 k.z. liczy się z mocy art. 283 k.z. od dnia, w którym członek rodziny zmarłego pracownika dowiedział się o szkodzie w postaci pogorszenia się jego sytuacji życiowej i o osobie obowiązanej do odszkodowania. Jednakże wierzytelność ta z mocy art. 283 § 3 k.z. przedawnia się w każdym razie z upływem lat dziesięciu od dnia ustania działania (zaniechania) wyrządzającego szkodę przez uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia pracownika - niezależnie od daty jego śmierci".Polemizując z uzasadnieniem uchwały z dnia 17.VI.1963 r., Sąd Najwyższy stwierdza, że roszczenie z art. 166 k.z. powstaje dopiero wtedy, kiedy najbliższy członek rodziny poszkodowanego odczuje jego śmierć jako krzywdę moralną. Ale nie oznacza to, że roszczenie, o którym mowa, wynika tylko z faktu śmierci. W świetle uchwały Całej Izby Cywilnej SN z dnia 29.I.1957 r. "Żądanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną na podstawie art. 166 k.z. nie może być uwzględnione, gdy krzywda ta polega wyłącznie na cierpieniu z powodu utraty osoby najbliższej, nie łączy się natomiast z pogorszeniem sytuacji życiowej uprawnionego". Zasada ta została recypowana przez kodeks cywilny w art. 446 § 3, który stanowi, że Sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej.Szkoda więc może powstać w pewien czas po śmierci poszkodowanego i dlatego data zgonu nie ma tu istotnego znaczenia w świetle przesłanek decydujących o powstaniu odpowiedzialności. Świadomość szkody też nie ma znaczenia dla przedawnienia unormowanego w art. 283 § 3 i § 4 k.z., a obecnie art. 442 § 1 zdanie 2 i § 2 k.c., a to ze względu na jednoznaczne sformułowanie tych przepisów.Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela ten pogląd prawny. W myśl art. 442 § 1 k.c. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Jeżeli natomiast szkoda jest wynikiem zbrodni lub występku, to roszczenie o jej naprawienie ulega przedawnieniu z upływem lat dziesięciu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia (§ 2).Jeżeli więc chodzi o najbliższego członka rodziny, którym mowa w art. 446 § 3 k.c., to biegną dwa terminy: 3-letni a tempore scientiae i 10-letni a tempore facti.Upływ terminu z art. 442 § 1 zdanie 2 i § 2 k.c. wyłącza zastosowanie przepisu art. 120 § 1 k.c. Początek biegu 10-letniego terminu jest niezależny od wymagalności roszczenia. Za tą interpretacją przemawia także funkcja przedawnienia, która jest ustanowiona w celu stabilizacji stosunków prawnych, a także w interesie dłużnika, który po zbyt długim okresie może być praktycznie pozbawiony możności obrony swych praw. Tezę tę potwierdza treść uchwały 7 sędziów SN z dnia 21.V.1981 r. sygn. III CZP 57/80, w myśl której "wytoczenie powództwa o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przerywa bieg dziesięcioletnich terminów przedawnienia przewidzianych art. 442 k.c. także co do roszczeń przyszłych nie objętych żądaniami pozwu, jeżeli możliwość ich powstania w przyszłości wynika z faktów przytoczonych przez powoda".Z uzasadnienia uchwały wynika, że chodzi o 10-letni termin przedawnienia, który biegnie a tempore facti, a szkoda może się ujawnić lub powstać dopiero po jego upływie. Aby jednak zapobiec upływowi tego terminu, niezbędne jest wytoczenie powództwa o ustalenie (art. 123 § 1 k.c.).Tak więc początkiem biegu przedawnienia roszczeń opartych na przepisie art. 446 § 3 k.c. jest zdarzenie, które legło u podstaw szkody, w tym przypadku - wypadek przy pracy. Od tej daty rozpoczyna też swój bieg termin przewidziany w art. 442 § 1 zdanie 2 k.c., a okoliczność, że szkoda powstała dopiero po upływie tego terminu, nie ma znaczenia prawnego. Treść art. 446 § 3 k.c. odpowiada treści art. 166 k.z. Nadal więc zachowała aktualność zasada prawna uchwalona przez Sąd Najwyższy w dniu 12.II.1969 r. Sąd Najwyższy nie podjął jednak uchwały i odmówił udzielenia odpowiedzi na przedstawione mu pytanie prawne. U podstaw bowiem wątpliwości Sądu Wojewódzkiego leżało ustalenie, że zmarły mąż powódki nie pobierał renty na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105). Ustalenie to zaś - nie poparte żadnym dowodem - jest dowolne. Z materiału dowodowego wynika, że mąż wnioskodawczyni był zaliczony do III grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia i do III grupy w związku z wypadkiem przy pracy. Przyznanie mu jednak tych ostatnich wymienionych świadczeń nie jest równoznaczne z tym, że je pobierał, dlatego w tym zakresie zachodzi konieczność wyjaśnienia sprawy i dokonania ustaleń ze wskazaniem dowodów, na których Sąd się oparł. W myśl bowiem przepisu art. 12 ustawy jednorazowe odszkodowanie pieniężne przysługuje również członkom rodziny rencisty pobierającego rentę inwalidzką na podstawie ustawy, który zmarł wskutek wypadku przy pracy. Gdyby twierdzenia wnioskodawczyni co do tego okazały się uzasadnione, Sąd, rozpoznając sprawę na podstawie przepisów art. 12 i art. 13 ustawy wypadkowej z 1975 r., być może nie będzie miał żadnych wątpliwości. W razie zaś powstania wątpliwości nic nie stanie na przeszkodzie powstaniu nowego pytania i wskazaniu, w czym tkwią trudności interpretacyjne i jakie argumenty zdaniem Sądu przemawiają za takim, a nie za innym rozwiązaniem spornego problemu.