II KR 6/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Ziemba (sprawozdawca). Sędziowie: J. Szamrej, J. Tobera.Prokurator Prokuratury Generalnej: M. Nyczka.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 1982 r. sprawy Andrzeja O. i Józefa O., oskarżonych z art. 148 § 1 k.k., z powodu rewizji wniesionej przez prokuratora od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 17 czerwca 1981 r.utrzymał w mocy zaskarżony wyrok (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 17 czerwca 1981 r. uniewinnił oskarżonych Andrzeja O. i Józefa O. od zarzutu popełnienia przestępstwa określonego w art. 148 § 1 k.k., a mianowicie że w dniu 16 grudnia 1978 r. w B., działając wspólnie i w porozumieniu, w zamiarze pozbawienia życia Czesława M. i zabrania na jego szkodę pieniędzy w wysokości 5.000 zł uderzyli go wiele razy kijem oraz pobili pięściami i pokopali po całym ciele, a także dławili rękoma za szyję, przez co spowodowali u wymienionego rozległe obrażenia wewnętrzne w postaci wylewu podpajęczynówkowego na sklepieniu mózgu, podbiegnięć krwawych przydawki tętnicy szyjnej i mięśni po stronie lewej, obustronnego złamania mostka z uszkodzeniem osierdzia i krwawieniem do worka osierdziowego oraz uszkodzenia trzykrotnego jamy otrzewnej, co spowodowało śmierć Czesława M.Od tego wyroku wniósł rewizję prokurator (...).Sąd Najwyższy nie podzielił stanowiska przedstawionego w rewizji i nie znalazł zasadnych podstaw do uchylenia tego wyroku oraz do przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w celu ponownego - trzeciego już z kolei - rozpoznania.(...) Nie do przyjęcia jest zawarte w rewizji prokuratora stwierdzenie, że: "(...) w dniu 20 grudnia 1978 r. w celu uprawdopodobnienia lub obalenia wersji, według której sprawcami zabójstwa mogli być bracia O., poddano ich badaniom wariograficznym", przy czym: "(...) wynik tych badań uprawdopodobnił tę wersję." O jakiej wersji tu mowa, nie wiadomo, gdyż z akt sprawy nie wynika, aby przed owymi badaniami wariograficznymi wersja taka w ogóle istniała. Skoro zaś nie było żadnych materialnych przesłanek (dowodów, poszlak) do formułowania tego rodzaju wersji, nie było też podstaw do jej sprawdzenia. W rzeczywistości też owe badania wariograficzne nie tyle uprawdopodobniły tę wersję, ile ją w ogóle zrodziły, gdyż dopiero po ich przeprowadzeniu, a właściwie dopiero na skutek skomentowania zapisu poligraficznego przez biegłego Jana W. w sposób sugerujący, że nie tylko badany Andrzej O., ale więcej osób brało udział w zajściu, a Andrzej O. fakt ten chciał zataić, wszczęto śledztwo przeciwko braciom O. W rezultacie to nie badania wariograficzne uprawdopodobniły wyniki śledztwa, a odwrotnie, wszczęte po tych badaniach śledztwo potwierdziło wersję wyprowadzoną z zapisu poligraficznego przez biegłego Jana W.Jeżeli chodzi o wartość dowodową badań wariograficznych, to trudno zgodzić się ze stanowiskiem przedstawionym w rewizji, że: "(...) w świetle literatury przedmiotu i orzecznictwa Sądu Najwyższego wartości tego dowodu nie można kwestionować i należy je traktować jak każdy inny dowód podlegający ocenie sądu". Nie wiadomo, jaką literaturę przedmiotu ma tu autor rewizji na myśli, bo literatura ta nie jest jednolita, ale jeżeli chodzi o tę autorstwa Jana W., to jest ona aprobująca. Dla judykatury jednak istotniejsze jest stanowisko Sądu Najwyższego w tej kwestii, które uznać trzeba za wysoce powściągliwe w ocenie wartości dowodowej wymienionych badań. Znajduje to potwierdzenie choćby w wyroku z dnia 14 grudnia 1977 r. - I KR 136/77, powołanym w rewizji, który aprobuje wprawdzie dopuszczalność przeprowadzenia dowodu z badań wariograficznych, ale pod warunkiem udziału i nadzoru lekarza w tych badaniach. Jednocześnie Sąd Najwyższy wyraził w tymże wyroku aprobatę dla stanowiska Sądu Wojewódzkiego, uznającego "wyniki badań wariografnicznych za nieprzydatne w tej sprawie", oraz wskazał, że "przy ponownym rozpoznaniu tej sprawy można w ogóle zrezygnować z przeprowadzenia tak mało w zasadzie przydatnego dla poczynienia ustaleń w tej sprawie dowodu" (por. "Nowe Prawo" 1979, nr 6-7, s. 229). Choć więc Sąd Najwyższy dopuszcza możliwość przeprowadzenia dowodu z badań wariograficznych, to jednak co do wartości procesowej tego dowodu zachowuje dużą ostrożność, wyrażającą się między innymi w uznaniu go za dowód jedynie pomocniczy w tym sensie, że samodzielnie nie może być podstawą żadnych ustaleń faktycznych.Co do osoby biegłego Jana W. błędnie zarzucono w rewizji, że Sąd Wojewódzki zakwestionował wyniki badań wariograficznych, gdyż "przeprowadziła je osoba o najniższych kwalifikacjach". Jest to nieporozumienie wynikłe z błędu maszynowego, jaki się wkradł do odpisu wyroku, jak bowiem wynika z oryginału (rękopisu) uzasadnienia wyroku, w cytowanym fragmencie mowa jest o "najwyższych", a nie "najniższych" kwalifikacjach osoby przeprowadzającej badania.Nie jest natomiast - wbrew rewizji - nieporozumieniem kwestionowanie dopuszczalności badań wariograficznych w stosunku do braci O., gdyż ani art. 174 § 1 k.p.k., ani art. 267 k.p.k. nie miały w tym wypadku zastosowania.Artykuł 174 § 1 k.p.k. nie wchodzi w rachubę, gdyż wymienia tylko takie czynności dowodowe, jak oględziny ciała i badania lekarskie, natomiast sprawdzenie prawdomówności za pomocą wariografu nie jest ani jednym, ani drugim. Poza tym przepis ten dopuszcza wymienione czynności pod tym warunkiem, że: "jest to konieczne dla celów dowodowych": wiadomo zaś, że badanie wariograficzne, choć dopuszczalne, nie jest wcale konieczne, zwłaszcza dla celów dowodowych, a więc dla ustalenia konkretnego faktu, czyli fragmentu tzw. stanu faktycznego, gdyż służy ono jedynie ujawnieniu reakcji emocjonalnych organizmu osoby badanej w toku samego badania.W omawianej sytuacji nie mógł również mieć zastosowania art. 267 k.p.k., gdyż badanie prawdomówności za pomocą wariografu nie należy do tych czynności, których przeprowadzenie jeszcze przed wydaniem postanowienia o wszczęciu postępowania jest - w myśl art. 267 k.p.k. - dopuszczalne w niezbędnym zakresie i w granicach koniecznych do zabezpieczenia śladów i dowodów przestępstwa przed ich utratą lub zniekształceniem. W wymienionym przepisie chodzi wyłącznie o czynności nie cierpiące zwłoki i mające na celu jedynie zabezpieczenie tych śladów i dowodów przestępstwa, którym grozi zagłada albo uszkodzenie, a więc mających przede wszystkim charakter zanikowy, głównie więc dowodów rzeczowych, podczas gdy badanie wariograficzne może dotyczyć wyłącznie osobowych źródeł dowodowych i służyć innym celom niż zabezpieczenie dowodów przed utratą lub zniekształceniem.Z tych wszystkich powodów należało podzielić stanowisko sądu pierwszej instancji co do okoliczności, w jakich przeprowadzono w tej sprawie badania wariograficzne obu oskarżonych, oraz co do wartości dowodowej wyników tych badań (...).