III CRN 181/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Ludwika W. przeciwko Skarbowi Państwa (Sąd Wojewódzki w Warszawie) i Józefowi O. o odszkodowanie na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 3 marca 1981 r.uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo oraz w części orzekającej o kosztach procesu i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, poza tym rewizję nadzwyczajną oddalił.Uzasadnienie faktyczneW toku postępowania karnego w mieszkaniu powoda Ludwika W. zajęto dwie złote monety dwudziestodolarowe wyprodukowane w latach 1882 i 1892 r., a u Józefa O. takie same monety emisji 1891 r. i 1896 r., następnie zaś monety powoda zostały zdeponowane w NBP pod nr R-8175, a monety Józefa O. pod nr R-8277. Prawomocnym wyrokiem wydanym w tej sprawie w dniu 26.VI.1973 r. sygn. VII Kp 355/73 Sąd Powiatowy dla m.st. Warszawy orzekł zwrot pierwszego depozytu powodowi, a drugiego Józefowi O. W wykonaniu tego orzeczenia wydano w dniu 13.XI.1974 r. Józefowi O. monety emisji 1882 r. i 1892 r., mimo że stanowiły one własność powoda. Powołując się na to, że jego jednostki organizacyjne już nie dysponują dwudziestodolarówkami powoda, pozwany Skarb Państwa - reprezentowany przez Prezesa Sądu Wojewódzkiego w Warszawie - wniósł o oddalenie powództwa o wydanie monet przechowywanych w NBP pod nr R-8175.Powód - po zapoznaniu się z odpowiedzią na pozew - złożył oświadczenie, że odzyskał od Józefa O. złotą dwudziestodolarówkę emisji 1882 r. w zamian za daną mu równocześnie monetę z 1895 r. - informując sąd orzekający o tym, że w tym czasie Józef O. utracił jego drugą monetę - zmienił powództwo na żądanie zapłaty wskazanej przez biegłego Zofię K. równowartości złotych monet z 1892 r. i 1895 r. w łącznej kwocie 132.315 złotych. Prokurator wniósł o uwzględnienie tak ujętego powództwa, ale pozwany Skarb Państwa tego powództwa także nie uznał. Wyraziwszy pogląd, że konsekwencje omyłkowego wydania Józefowi O. depozytu powoda obciążają w myśl art. 417 § 1 k.c. funkcjonariuszy sądowych, Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo wobec pozwanego Skarbu Państwa i jednocześnie ze względu na cofnięcie pozwu umorzył postępowanie co do "dopozwanego" Józefa O. Tego rozstrzygnięcia żadna ze stron nie zaskarżyła.W złożonej z urzędu rewizji nadzwyczajnej Prokurator Generalny, zarzucając rażące naruszenie przepisów art. 3 § 2, art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 417 § 1 k.c. oraz art. 203 § 4 k.p.c., wnosił o uchylenie tych orzeczeń i o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna jest tylko częściowo uzasadniona.To, jakie okoliczności są istotne dla wyniku sprawy (art. 227, art. 316 § 1 k.p.c.), rozstrzygają przepisy prawa materialnego, które mają być w sprawie zastosowane. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Wojewódzki powołał przepisy normujące odpowiedzialność z czynów niedozwolonych, ale podstawy prawnej zawartego w nim rozstrzygnięcia bliżej nie uzasadniał. Skoro i rewizja nadzwyczajna tu nie wypełnia luki, uchybienie wymaganiu zawartemu w art. 328 § 2 k.p.c. skutkuje przyjęcie poglądu, że wraz z upadkiem zabezpieczenia majątkowego ustaje skuteczne względem właściciela uprawnienie organów wymiaru sprawiedliwości do władania rzeczą, która dotąd stanowiła przedmiot tego zabezpieczenia. Z bezprawnym odtąd władaniem wiąże się roszczenie właściciela o wydanie mu rzeczy windykowanej, nie zaś o uzyskanie wartości tej co do tożsamości oznaczonej rzeczy, bo taką jest zindywidualizowana moneta z pogranicza numizmatu. Roszczenie windykacyjne, będące nieodłącznie powiązane z własnością, może jednak być kierowane tylko przeciwko osobie, która w danej chwili faktycznie włada rzeczą w sposób nieskuteczny wobec właściciela tej rzeczy.Z wydobyciem rzeczy od aktualnego - w tym wypadku dalszego - bezprawnego posiadacza zwykle jednak łączą się koszty, z roszczeniem windykacyjnym przeciwko niemu zbiegać się tu przeto może uboczne roszczenie typu deliktowego o zwrot kosztów, skuteczne także przeciwko organowi wymiaru sprawiedliwości, którego funkcjonariusze nie tylko bezprawnie, lecz także w sposób zawiniony wydali z depozytu rzeczy osobie nieuprawnionej do jej odbioru.Innymi słowy, w wypadku wydania po upadku zabezpieczenia majątkowego (art. 252 k.p.k.) osobie nieuprawnionej rzeczy zdeponowanej, oznaczonej co do tożsamości, Skarb Państwa - ponosząc odpowiedzialność za czyn niedozwolony funkcjonariuszy sądowych (art. 417 § 1 k.c.) - obowiązany jest zwrócić właścicielowi koszt wydobycia tej rzeczy od władającego nią niewłaściciela (art. 222 § 1, art. 354, art. 361 k.c.), a gdy się okaże, że w tym czasie odpadła praktyczna możliwość restytucji w naturze, szkodę właściciela może określić równowartość rzeczy utraconej (art. 363 k.c.).Rewizja nadzwyczajna nie kwestionuje zresztą ustalenia, że przed wydaniem zaskarżonego wyroku powód odzyskał złotą monetę wyprodukowaną w 1882 r. To zaś wskazuje, że szkodę - powiązaną przyczynowo z zawinionym zaniechaniem zwrócenia tej monety przez funkcjonariuszy sądowych - określa tu koszt jej wydobycia od Józefa O. Nie może więc ona przewyższać celowych i ekonomicznie uzasadnionych wydatków związanych z windykowaniem rzeczy od niewłaściciela, odmawiającego dobrowolnego przywrócenia posiadania tej rzeczy poszkodowanemu właścicielowi. Można zaś mniemać, że z mocy zaskarżonego wyroku powód ma uzyskać więcej. Mimo bowiem, że świadomy - jak się wydaje - wcześniejszego zlikwidowania jego depozytu (13.V.1973 r.) i późniejszego odbierania (13.XI.1974 r.) cudzych zindywidualizowanych monet Józef O. nie mógł skutecznie powoływać się na wygaśnięcie roszczenia windykacyjnego wskutek upływu czasu (art. 118, art. 174 k.c.), rezygnując z mniej kosztownego procesu windykacyjnego, powód wykupił własną monetę za monetę o wyższej chyba wartości, skoro wyemitowana rzekomo w 1882 r. była falsyfikatem. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie daje jednak odpowiedzi na pytanie, jakie to wyjątkowe okoliczności przemawiały za wprowadzeniem odstępstwa od ustalenia odszkodowania na zasadach ogólnych i przerzucenia na stronę pozwaną pełnego kosztu wydobycia monety. Uchybienie zaś tej powinności (art. 328 § 2 k.p.c.) uniemożliwia odparcie zarzutu rewizji nadzwyczajnej, że do wyrokowania Sąd ten przystąpił przed należytym wyjaśnieniem sprawy.Roszczenie o zwrot rzeczy oznaczonej co do tożsamości przysługuje tak długo, jak długo dana rzecz istnieje. Ustalenia zaskarżonego wyroku wskazują, że Józef O. miał utracić złotą monetę powoda wyprodukowaną w 1892 r. Rzeczywista niemożność jej restytucji w naturze usprawiedliwiałaby wystąpienie przez powoda z powództwem o naprawienie szkody, odpowiadającej wartości tej monety. Posiadania monety emisji 1892 r. nie odzyskał on tylko dlatego, że po upadku zabezpieczenia majątkowego funkcjonariusze sądowi, rażąco zaniedbując swe powinności, wydali ją nieuprawnionemu do odbioru Józefowi O. Tym samym należy uznać za trafny wniosek zaskarżonego wyroku, że i ta szkoda pozostaje w związku przyczynowym z czynem niedozwolonym funkcjonariuszy byłego Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy w Warszawie (art. 361 § 1 k.c.). Odpowiedzialność za nich pozwanego Skarbu Państwa była jednak uwarunkowana od stwierdzenia, że na skutek utraty odpadła praktyczna możliwość restytucji tej monety w naturze od aktualnego posiadacza. Tą kwestią zaś Sąd Wojewódzki się nie zajął. Poprzestał przecież na zaprzeczonym twierdzeniu powoda, a rezygnacja ze sprawdzenia jego twierdzenia usprawiedliwia zarzut skarżącego, że i tu wyrokowania nie poprzedziło należyte wyjaśnienie sprawy.Mając na uwadze rażące naruszenie powołanych na wstępie przepisów prawa, Sąd Najwyższy uchylił merytoryczne rozstrzygnięcie zaskarżonego wyroku i powiązane z nimi postanowienia o kosztach procesu (art. 422 § 2, art. 108 § 2 k.p.c.).Za celowe zdaniem rewizji nadzwyczajnej można byłoby uznać uchylenie postanowienia umarzającego co do solidarnego dłużnika (art. 441 § 1 k.c.) Józefa O. wówczas, gdyby ten zajmował w procesie stanowisko strony pozwanej. Powód go w pozwie nie zapozwał. Orzecznictwo zaś wyjaśniło, że w celu prawnie skutecznego wezwania osoby trzeciej do udziału w sprawie na podstawie art. 194 k.p.c. konieczne jest wydanie przez Sąd postanowienia w tym przedmiocie (por. np. orzecz. SN z dnia 22.XII.1973 r. II CR 614/73 - OSNCP 1974, z. 12, poz. 213). Przed wydaniem zaskarżonego wyroku nie doszło jednak do wydania postanowienia w przedmiocie dopozwania Józefa O. Czyni to bezprzedmiotowym powyższy wniosek rewizyjny, skoro po obaleniu umorzenia Józef O. nie mógłby brać udziału w sprawie w charakterze współpozwanego.Rewizję nadzwyczajną, jeśli dotyczyła tej kwestii, przeto oddalono (art. 421 § 1 k.p.c.).