I CR 225/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN F. Wesely.Sędziowie SN: A. Wielgus, T. Żyznowski (spr.).Protokolant: E. Sotomska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 1982 r. sprawy z powództwa Andrzeja K. przeciwko: Stanisławowi H. o ochronę dóbr osobistych na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w L. z dnia 2 marca 1982 r.uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w L., pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki oddalił żądanie powoda Andrzeja K. o zobowiązanie pozwanego Stanisława H. do odwołania zniesławiających powoda zarzutów zawartych w artykule "Strzały w rezerwacie", a dotyczących niezgodnych z prawem i niehumanitarnych metod odstrzału zwierzyny w Parku Narodowym i osiągania z tego tytułu bezprawnych korzyści.W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia przytoczone zostały m.in. następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna.Powód, sprawujący obowiązki zastępcy dyrektora Parku Narodowego, był jako myśliwy członkiem Polskiego Związku Łowieckiego. Stosownie do planu hodowlanego opracowanego przez Instytut Badawczy Leśnictwa opracowywane były roczne plany odstrzału dla Parku Narodowego, pierwotnie do 1977 r., zatwierdzone przez Ministerstwo Leśnictwa Departament Ochrony Przyrody, a następnie przez Dyrektora Parku. Zezwolenie na odstrzał wydawał dyrektor naczelny Parku oraz organy administracji leśnej. W okresie od dnia 4 czerwca 1974 r. do dnia 13 stycznia 1978 r. za sprawy gospodarki łowieckiej na terenie Parku odpowiedzialny był powód.Przeprowadzona w listopadzie 1980 r. przez Okręgowy Zarząd Dochodów Państwa i Kontroli Finansowej kontrola we wszystkich kołach łowieckich województwa ujawniła "że powód uzyskał w styczniu 1978 r. upoważnienie na odstrzał 3 dzików, a na przestrzeni tego miesiąca zabił 6 dzików, przekraczając o 3 sztuki wydane mu upoważnienie. Dnia 1 lutego 1979 r. powód uzyskał upoważnienie wystawione przez głównego księgowego Parku na wszystkie ubite w poprzednim miesiącu sztuki. Także w styczniu 1979 r. powód przekroczył przyznany mu limit odstrzału saren - kozłów, bowiem otrzymał upoważnienie na odstrzał 2 saren - kozłów, a łącznie odstrzelił 4 sztuki. Świadectwo pochodzenia zwierzyny na 3 sztuki saren - kozłów zostało wystawione w dniu 31 stycznia 1979 r. również przez głównego księgowego. W okresie od dnia 1 stycznia 1977 r. do dnia 31 grudnia 1977 r. powód pozyskał 1/3 zwierzyny przewidzianej w planach Parku. Zaś za okres od dnia 1 kwietnia 1977 r. do dnia 30 czerwca 1980 r. powód za dostarczoną zwierzynę do Punktu Skupu w Z. otrzymał kwotę 63.192 zł.W toku kontroli ujawniono, że powód 4-krotnie korzystał ze środków transportu pracodawcy i nie wniósł za to należnej opłaty. Wysokość jej w toku kontroli została ustalona na 145 zł, którą powód dnia 18 listopada 1980 r. zapłacił.Rozważając żądanie powoda w płaszczyźnie art. 24 k.c. Sąd orzekający stwierdził, że pozwany udowodnił, że działanie jego nie było bezprawne. Pozwanemu, jako dziennikarzowi, chodziło o wykazanie szkodliwego zjawiska prowadzenia tam odstrzału mimo prawnego zakazu, a jego dane opierały się na wiarygodnym dokumencie, jakim był protokół z przeprowadzonej przez Okręgowy Zarząd Dochodów Państwa kontroli i nie miał na celu naruszenia dóbr osobistych powoda.Takie działanie pozbawione jest cech bezprawności.W rewizji opartej na podstawach określonych w art. 368 pkt 1, 3 i 5 k.p.c. powód Andrzej K. wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego zmianę i uwzględnienie powództwa w całości.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Ponieważ odmowa udzielenia ochrony prawnej powodowi została oparta na okoliczności, która wg oceny Sądu orzekającego wyłącza bezprawność działania, w pierwszej kolejności należy ustosunkować się do treści tego pojęcia wyłuszczonej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Otóż można w oparciu o przeważające zapatrywania w doktrynie i judykaturze przyjąć, że bezprawne jest zachowanie się sprzeczne z normami prawa lub zasadami współżycia społecznego, bez względu na winę lub nawet świadomość sprawcy. Wprowadzone w art. 24 k.c. domniemanie bezprawności, może być obalone przez wykazanie uprawnienia do określonego działania. Jeśli pozwany posłużył się osobą powoda do jednoznacznego napiętnowania powszechnej praktyki zabijania zwierząt i całej złożonej problematyki ochrony środowiska przyrodniczego i gospodarki w rezerwatach - to zrozumiałym jest, że przy takim podejściu do tematu na osobie powoda skupiły się wszystkie dostrzeżone przez autora negatywne w jego ocenie zjawiska. Na pozwanym jednakże ciążył obowiązek wykazania, że w takiej formie postawione i publicznie rozpowszechnione zarzuty są nie tylko subiektywnie, ale i obiektywnie prawdziwe. Wymóg, aby zarzuty, zwłaszcza o takim ciężarze gatunkowym i uczynione publicznie, zostały sprawdzone przed ich rozpowszechnieniem oznacza, że pozwany nie może bronić się argumentem o zawodności czy nieścisłości źródeł, z których czerpał wiadomości. Jeśli pozwany tego nie uczynił, negatywnymi następstwami tego zaniedbania nie można obciążać powoda. Jakkolwiek lektura i ocena całości opublikowanego artykułu, a nie poszczególnych w oderwaniu jego fragmentów - jest miarodajna dla oceny zasadności roszczeń powoda, to dla celów ponownego postępowania wydaje się niezbędne, a w każdym razie celowe, w pierwszym rzędzie, ustalenie prawdziwości poszczególnych faktów przytoczonych przez pozwanego. W dalszej zaś kolejności, poddać ocenie sposób uogólnienia tych faktów i formy wyrażenia krytycznych opinii, a to z uwagi na ścisły w rozpatrywanej sprawie związek bezprawności działania z zagadnieniem granic dozwolonej krytyki. Pozwoli to na jednoznaczne ukazanie stanu faktycznego, którego nie można aktualnie uzyskać z treści uzasadnienia orzeczenia. Posługiwanie się, i to w formie opisowej, ustaleniami zawartymi w aktach załączonej sprawy karnej zamiast poczynienia własnych ustaleń i wniosków pozbawia możliwości przeprowadzenia kontroli prawidłowości tych ustaleń. Odnosi się to m.in. do danych przyjętych z protokołu kontroli odnośnie liczby i wartości odstrzelonej zwierzyny i nieodpłatnego korzystania z transportu. Wielokrotnie w aktach sprawy przewija się twierdzenie, że przypisana powodowi kwota 70.000 zł jest zawyżona, a powód (jako jedyny mający uprawnienia selekcjoner w Parku Narodowym) prowadzony selektywny odstrzał łączył z obowiązkami zawodowymi. W dostępnym dla pozwanego protokole kontroli stwierdzono, że na przestrzeni 1977 r. - 1980 r. nawet nie osiągnięto w Parku nałożonego planu pozyskania zwierzyny. Powód podnosił, że pobraną zwierzynę przekazywał pracownikom Parku, zrezygnował z pobierania ryczałtu na utrzymanie własnych środków lokomocji, transport zaś zwierzyny obciążał pracodawcę powoda w konkretnym wypadku, transport został wykorzystany w ramach pustego przebiegu. Istotne niedostatki i luki w ustaleniach faktycznych nie pozwoliły Sądowi orzekającemu na wyrażenie prawidłowej oceny co do granic dozwolonej krytyki prasowej, jej rzetelności i rzeczowości, które to kryteria przytoczono w uzasadnieniu orzeczenia. Trafność założenia, że nikt nie jest wolny od krytyki, w tym także prasowej, wymaga uzupełnienia, że nawet drastyczny i o wysokim dla autora ładunku emocjonalnym problem, zwłaszcza publicznie prezentowany, nie może mieć charakteru napastliwego, ośmieszając osobowość i pracę zawodową zainteresowanego, bowiem konsekwencją takiego naświetlenia może być przekroczenie granic potrzebnych do osiągnięcia społecznego celu krytyki. Z powyżej przytoczonych względów zaskarżone orzeczenie podlega stosownie do treści art. 388 § 1 k.p.c. uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania. Widoczna rozbieżność co do zakresu kwestionowanych przez stronę powodową wypowiedzi w rozpatrywanym artykule prasowym pomiędzy treścią ogólnikowo sformułowanego pozwu a obszernego pisma procesowego (k. 94 i n.) uzasadnia wniosek o celowości ścisłego sprecyzowania żądania pozwu ze wskazaniem wnioskowanych czynności i środków zmierzających do usunięcia skutków naruszenia.