III CZP 72/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Kuryłowicz, J. Niejadlik.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Marii i Ryszarda małż. Ł. o ustalenie sposobu użytkowania, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 26 listopada 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."W wypadku, gdy nieruchomość oddana w użytkowanie wieczyste kilku użytkownikom na współwłasność była w części nie zabudowanej podzielona do użytkowania z zastabilizowaniem znakami geodezyjnymi granic i każdy z użytkowników wieczystych objął w użytkowanie wydzieloną działkę, a następnie jeden z użytkowników wieczystych na podstawie udzielonego mu zezwolenia budowlanego wniósł na swojej działce garaż dwuboksowy - to czy garaż ten stanowi własność tego użytkownika wieczystego, czy współwłasność wszystkich użytkowników wieczystych (przedmiot użytkowania wieczystego wszystkich użytkowników wieczystych)?"podjął następującą uchwałę:Jeżeli na podstawie umowy lub orzeczenia sądu określono sposób korzystania z terenu objętego użytkowaniem wieczystym przez przydzielenie każdemu ze współużytkowników wieczystych do używania ściśle określonej działki gruntu, użytkownik, który dokonał nakładu na przydzielonej mu działce, ma prawo do wyłącznego pobierania korzyści, jakie nakład ten przynosi. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Wnioskodawcy Maria i Ryszard małżonkowie Ł. oraz uczestniczki postępowania Barbara N.-P. i Józefa T. nabyli od Skarbu Państwa aktem notarialnym na współwłasność dom mieszkalny położony w G. przy ul. (...) nr (...) z ustanowieniem w tym budynku dla każdego z trzech nabywców odrębnej własności lokali mieszkalnych. Jednocześnie dla wszystkich trzech nabywców ustanowione zostało prawo wieczystego użytkowania działki o powierzchni 1.187 m2. Z części działki, na której stał budynek, strony korzystają wspólnie. Pozostała więc część działki została podzielona między nimi na trzy równe pod względem obszaru działki, tak aby każda ze stron mogła z wydzielonej działki korzystać. Wnioskodawcy małżonkowie Ł. wybudowali na działce, którą użytkują, garaż, i na tle sposobu korzystania z tego garażu powstał między nimi a uczestniczką postępowania Józefą T. spór. Powództwo wytoczone przez Ryszarda Ł. przeciwko Józefie T. o eksmisję z jednego boksu garażowego zostało ostatecznie prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Suwałkach oddalone. Sąd Wojewódzki uznał, że pozwana jest współwłaścicielką garażu i powód nie jest uprawniony do żądania eksmisji tylko dlatego, że jak twierdzi, sam poniósł koszty budowy garażu i że garaż znajduje się na tej części nieruchomości, z której powód korzysta. W powstałej sytuacji powodowi pozostaje możliwość domagania się zniesienia prawa współużytkowania odpowiedniej części gruntu lub też określenia sposobu korzystania z tego gruntu przez sąd, który też będzie mógł rozstrzygnąć sprawę korzystania z garażu.W związku z tym małżonkowie Ł. wystąpili do Sądu Rejonowego w Giżycku z wnioskiem najpierw o zniesienie współużytkowania wieczystego działki (poza działką, na której stoi budynek mieszkalny) przez podział na trzy równe części, z tym zastrzeżeniem, że działkę, na której stoi garaż, otrzymaliby wnioskodawcy, następnie jednak wniosek swój zmodyfikowali w tym kierunku, że żądali określenia przez Sąd w trybie zarządu rzeczą wspólną korzystania z działki przez nich i pozostałych dwóch uczestników postępowania w sposób przez nich uprzednio podany.Rozpoznając po raz pierwszy sprawę Sąd Rejonowy w Giżycku postanowieniem z dnia 19.XII.1979 r. ustalił sposób korzystania z działek nr 35, 34 i 33, objętych prawem wieczystego użytkowania w ten sposób, że działkę oznaczoną na planie nr 35 o powierzchni 203 m2 zabudowaną garażem dwuboksowym przydzielił do wyłącznego korzystania wnioskodawcom, nakazując równocześnie Józefie T. opróżnienie jednego boksu w garażu i wydanie go wnioskodawcom, pozostałe zaś dwie działki przydzielił do wyłącznego korzystania pozostałym dwu uczestnikom.Postanowienie to na skutek rewizji uczestniczki postępowania Józefy T. zostało przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach uchylone w całości, a sprawa przekazana Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Wojewódzki wskazał, że zgodnie z art. 206 k.c. każdy ze współwłaścicieli uprawniony jest do korzystania z rzeczy wspólnej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić z korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli, że budynek wzniesiony na gruncie oddanym w wieczyste użytkowanie kosztem jednego ze współużytkowników stanowi współwłasność wszystkich użytkowników wieczystych, gdyby więc nawet założyć, że wnioskodawcy istotnie własnym kosztem postawili sporny garaż, to fakt ten nie może sam przez się decydować o przyznaniu im prawa do wyłącznego korzystania z garażu. Stąd też Sąd Rejonowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinien na podstawie całokształtu okoliczności zachodzących w sprawie określić sposób korzystania z garażu przez obie strony przy rozważeniu dokonania ewentualnej korekty granic działek, z których współużytkownicy korzystają, tak ażeby w wyniku pozostawienia uczestniczce części garażu wnioskodawcy mogli użytkować odpowiedni obszar gruntu.Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy w Giżycku postanowieniem z dnia 16.VII.1980 r. ustalił sposób korzystania z działek w ten sposób, że działkę oznaczoną na planie nr 35 zabudowaną garażem przydzielił do wyłącznego korzystania wnioskodawcom, przy czym jeden boks garażu dotychczas użytkowany przez uczestniczkę postępowania Józefę T. przydzielił jej do wyłącznego korzystania, a drugi boks wnioskodawcom. Pozostałe dwie działki przydzielono do wyłącznego korzystania uczestnikom postępowania Barbarze N.-P. i Józefie T.Od postanowienia tego wnieśli z kolei rewizję wnioskodawcy, wnosząc o uchylenie lub zmianę zaskarżonego postanowienia w części ustalającej prawo korzystania z jednego boksu garażu Józefie T. i przyznanie im całego garażu do wyłącznego korzystania.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego zauważyć należy, co następuje:Z treści sformułowanego pytania oraz uzasadnienia wynika, że Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość czy pogląd, wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8.VII.1976 r., wedle którego budynek wzniesiony na gruncie oddanym w wieczyste użytkowanie kosztem jednego ze współużytkowników stanowi współwłasność wszystkich użytkowników, może mieć zastosowanie w sytuacji, gdy istnieje trwale oznaczony na gruncie i niekwestionowany przez niego podział do użytkowania nieruchomości sprzed wybudowania przez jednego ze współużytkowników wieczystych garażu. Uczestniczka postępowania Józefa T. ma na swojej działce sad owocowy i w sposób wyłączny bez przeszkód z sadu tego korzysta.Na tak sformułowane pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej.W powołanej uchwale z 8.VII.1976 r. Sąd Najwyższy szczegółowo zajął się kwestią wzniesienia przez jednego ze współużytkowników wieczystych budynku oraz przysługującego pozostałym współużytkownikom prawa współwłasności do takiego budynku. Stanowisko zajęte w tej uchwale, które skład rozpoznający niniejszą sprawę podziela, wynika z przedstawionych dwu zasad, a mianowicie po pierwsze, że prawo wieczystego użytkowania jest prawem rzeczowym o odrębnej od ograniczonych praw treści, że prawo to zbliżone jest do prawa własności, a nie do prawa użytkowania. Stąd też do instytucji użytkowania wieczystego należy w drodze analogii stosować odpowiednio przepisy o własności, w tym w omawianej tu sprawie przepisy o współwłasności. Po drugie, że prawo do budynków i urządzeń wzniesionych przez użytkownika wieczystego lub użytkowników wieczystych na użytkowanym terenie jest związane z prawem użytkowania wieczystego. Jeśli więc prawo użytkowania wieczystego terenu zostało przyznane kilku współużytkownikom, to - poza przypadkiem ustanowienia odrębnej własności lokali w budynku - pozostała część budynku, jak również i inne urządzenia wybudowane chociażby przez jednego ze współużytkowników, jako związane z prawem współużytkowania wieczystego całego gruntu, stanowią współwłasność wszystkich użytkowników, z tym zastrzeżeniem, że użytkownik, który wzniósł budynek lub inne urządzenie, może domagać się od pozostałych użytkowników zwrotu przypadających na nich części poniesionego nakładu. Zagadnienie więc zakresu prawa gruntu sprowadza się do kwestii określenia sposobu korzystania z rzeczy wspólnej. Stosownie do art. 206 k.c., który to przepis należy w drodze analogii zastosować do współużytkownika wieczystego, każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. Zasada ta znajduje dalsze rozwinięcie w art. 207 k.c., jeżeli chodzi o rozdział między współwłaścicielami przychodów, jakie rzecz przynosi, oraz partycypowania przez nich w wydatkach i ciężarach z tą rzeczą związanych.Powyższa zasada musi jednakże ulec odpowiedniej modyfikacji w sytuacji, gdy dochodzi w drodze umowy między współwłaścicielami czy też w drodze orzeczenia sądowego do dokonania podziału rzeczy do korzystania, a więc do tzw. podziału quoad usum.Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8.I.1980 r. (OSNCP 1980, poz. 157) w odniesieniu do korzystania z rzeczy wspólnej przez współwłaścicieli, wskazując, że podział quoad usum polega na tym, że każdy ze współwłaścicieli otrzymuje do wyłącznego użytku fizycznego wydzieloną część nieruchomości. Każdy więc, jeżeli w umowie nie określono inaczej, oddzielnie używa swojej części i oddzielnie czerpie z niej pożytki i równocześnie w takim też zakresie każdy ze współwłaścicieli, mając fizycznie wydzieloną część, odpowiadającą wielkość jego udziału ponosi wszystkie związane z eksploatacją części wydatki. Pogląd wyrażony w tej uchwale należy odnieść również do sytuacji, gdy między współużytkownikami wieczystymi doszło bądź to w drodze umowy, bądź też w drodze orzeczenia sądowego do określenia sposobu korzystania z gruntu przez podział quoad usum, a więc wydzielenie każdemu z nich do wyłącznego korzystania określonej części gruntu. W tym przypadku, jeżeli jeden z użytkowników wieczystych dokonał na działce, będącej w wyłącznym fizycznym jego użytkowaniu, nakładu, przysługuje mu równocześnie prawo do wyłącznego pobierania korzyści, jakie ten nakład przynosi - przez cały okres istnienia oznaczonego w umowie lub w orzeczeniu sądowym sposobu korzystania z przydzielonej mu do korzystania quoad usum działki. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawiają również podkreślone przez Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu postanowienia względy społeczne.Jeżeli bowiem każdy ze współwłaścicieli budynku, będący równocześnie właścicielem odrębnego lokalu mieszkalnego, użytkuje od dłuższego czasu zgodnie z umową lub na podstawie orzeczenia sądowego określoną część gruntu objętego prawem użytkowania wieczystego i na przydzielonej mu działce odpowiednio do swoich zainteresowań i potrzeb, nie zmieniający przy tym zasadniczego charakteru działki, na której prawo użytkowania wieczystego zostało ustanowione, dokonuje określonych nakładów, to ograniczenie go w prawie korzystania z tego nakładu kosztem drugiego współużytkownika wieczystego, który ze swojej działki korzysta bez ograniczeń, byłoby sprzeczne z przedstawioną zasadą wyrażoną w art. 206 k.c., a także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Stąd na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.