I CR 229/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Gola (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Dmowski, Ł. Grygołajtys.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stołecznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej w W. przeciwko Jerzemu K. o zapłatę, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie z dnia 11 października 1979 r.zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.259 zł z 8% od dnia 10 września 1979 r. obniżył do kwoty 1.129,50 zł z tymi odsetkami; w pozostałej części powództwo i rewizję oddalił; zmienił orzeczenie o kosztach procesu i koszty te wzajemnie pomiędzy stronami zniósł; zniósł wzajemnie pomiędzy stronami koszty postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneW pozwie skierowanym do Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy strona powodowa domagała się od pozwanego zapłaty kwoty 2.259 zł tytułem kar umownych w związku z nie uiszczeniem należności za dostarczoną do nieruchomości powoda energię cieplną.Pozwany wnosił o oddalenie powództwa. Zarzucił on, że opóźnienie w uiszczeniu należności za energię cieplną w miesiącach listopadzie i grudniu 1978 r. nastąpiło w związku z jego poważną chorobą i pobytem w szpitalu.Wyrokiem z dnia 11.X.1979 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo w całości. Sąd ten ustalił, że według zawartej umowy z dnia 1 października 1979 r. pozwany powinien był regulować należności za dostarczoną do jego nieruchomości energię cieplną w terminie 3 dni od dnia otrzymania rachunku. Należności przypadające stronie powodowej za miesiące listopad i grudzień 1978 r. pozwany uiścił dopiero w styczniu 1979 r. Kar za zwłokę w wysokości 5% za każdy dzień opóźnienia przewidzianych w zarządzeniu Ministra Gospodarki Materiałowej z dnia 4 lipca 1977 r. w sprawie warunków dostarczania energii cieplnej (M. P. Nr 18, poz. 104) pozwany nie zapłacił. Co prawda, pozwany chorował od 14.XI.1978 r. na zawał serca i w związku z tym przebywał w szpitalu, lecz okoliczność ta nie powodowała potrzeby stosowania w odniesieniu do pozwanego ochrony przewidzianej w art. 5 k.c., skoro należności przypadające stronie powodowej powinni byli w opisanej sytuacji regulować członkowie rodziny pozwanego.Powyższy wyrok pozwany zaskarżył rewizją. Powołując zarzuty mające uzasadniać podstawę zaskarżenia z art. 368 pkt 1 k.p.c. pozwany domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa.W związku z rewizją pozwanego Sąd Wojewódzki w Warszawie przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. pytanie prawne sprecyzowane w postanowieniu z dnia 6 lutego 1980 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania (art. 391 § 1 zdanie ostatnie k.p.c.), a orzekając jak w sentencji miał na uwadze, co następuje:Strony przyjęły w § 13 umowy o dostawę energii cieplnej z dnia 1 października 1976 r., że sprawy nie uregulowane tą umową podlegać będą przepisom obowiązującym jednostki gospodarki uspołecznionej oraz ogólnym przepisom prawa. To postanowienie umowy wywołuje taki skutek, że strony obowiązują - bez potrzeby wyraźnego ich powoływania - przepisy mające zastosowanie do jednostek gospodarki uspołecznionej, jak również przepisy ogólne obowiązujące, w tym także przepisy kodeksu cywilnego. Do tych przepisów należy także zaliczyć wydane na podstawie art. 4 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 12 ustawy z dnia 30 maja 1962 r. o gospodarce paliwowo-energetycznej (Dz. U. Nr 32, poz. 150; zm. Dz. U. z 1971 r. Nr 12, poz. 115, 117 i z 1976 r. nr 12, poz. 71), zarządzenie Ministra Gospodarki Materiałowej z dnia 4 lipca 1977 r. w sprawie warunków dostarczania energii cieplnej (M. P. Nr 18, poz. 104), zawierające m.in. postanowienie (§ 17 ust. 2), zobowiązujące odbiorcę energii cieplnej do zapłaty kary umownej w wysokości 5% należności według rachunku - za każdy dzień zwłoki z zapłatą należności i powyżej 14 dni od doręczenia odbiorcy rachunku. Pozwany - co wynikało z przedstawionego przez stronę powodową odpisu - został o treści przepisu § 17 powołanego wyżej zarządzenia pouczony w piśmie z dnia 14 kwietnia 1978 r.Przepisy ustanawiające kary umowne z reguły należą do kategorii przepisów bezwzględnie obowiązujących. Nie oznacza to jednak wyłączenia możliwości miarkowania kar umownych w sytuacjach przewidzianych w art. 484 § 2 k.c. Pozwany bronił się przed żądaniem strony powodowej tym, że zachorował, co wywołało potrzebę leczenia szpitalnego i co z kolei uniemożliwiło mu, jak również członkom jego rodziny, zajmowanie się załatwieniem bieżących spraw domowych. Należało więc rozważyć, czy w sytuacji takiej żądanie zapłaty kary umownej jest do przyjęcia ze społecznego punktu widzenia. Przepisy o karach umownych służą określonym celom, m.in. zabezpieczeniu wykonania umów i planowych zadań, co wiąże się także z koniecznością rygorystycznego przestrzegania zasad dyscypliny finansowej. Niedopełnienie w terminie obowiązku zapłaty za pobieraną energię cieplną przez jej odbiorców może powodować zakłócenia i trudności finansowe u jej dostawcy. Stąd też nie można żądania kary umownej w konkretnym wypadku ograniczać do oceny, czy spóźnione wykonanie obowiązku zapłaty naraziło uprawnionego na szkodę, a brak wymiernej szkody czy też trudności w jej określeniu traktować jako przesłankę pozwalającą na odstąpienie od obciążenia zobowiązanego tą karą. Przeciwnie, regułą będzie uwzględnienie żądania kary umownej. Jedynie w sytuacjach wyjątkowych będzie dopuszczalne jej miarkowanie. Podstawą do miarkowania kary umownej przypadającej od pozwanego mogła być sytuacja, w jakiej znalazł się on wskutek choroby. Choroba powoda - nawet ciężka - nie mogła jednak stanowić okoliczności zwalniającej również członków jego rodziny lub domowników od obowiązku czuwania nad terminowym uiszczeniem opłat za dostarczoną energię cieplną.Według powołanego wyżej przepisu art. 484 § 2 k.c. dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej wówczas, gdy zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane i wtedy, gdy kara ta jest rażąco wygórowana. Nie ulega wątpliwości, że pozwany - choć z opóźnieniem - uiścił w całości należność za dostarczoną mu energię cieplną. Już z tej przyczyny zachodziła podstawa do obniżenia dochodzonej kary umownej. Porównując wysokość żądanej od pozwanego kary umownej z wysokością uiszczonej z opóźnieniem kwoty należności za dostarczoną energię cieplną można też było przyjąć, że kara umowna równająca się prawie wysokości uiszczonego po terminie świadczenia jest rażąco wygórowana. O tym, czy w danym wypadku może być mowa o karze rażąco wygórowanej, nie może natomiast sama przez się decydować jej wysokość przyjęta procentowo w określonym akcie prawnym, lecz przede wszystkim stosunek, w jakim do siebie pozostają dochodzona kara umowna i spełnione z opóźnieniem świadczenie dłużnika. W sytuacji, gdy kara umowna równa się bądź zbliżona jest do wysokości wykonanego z opóźnieniem zobowiązania, w związku z którym ją zastrzeżono, można ją uważać za rażąco wygórowaną w rozumieniu art. 484 § 2 k.c.Mając to na uwadze i przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy Sąd Najwyższy uznał, że żądanie przez stronę powodową od pozwanego kary umownej w części przewyższającej połowę jej wysokości nie jest usprawiedliwione. Dlatego też na podstawie art. 390 § 1 i 387 k.p.c. orzeczono jak wyżej.