IV CR 403/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), B. Bladowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, W. Bryndy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Skarbu Państwa (Urząd Miejski w R.) przeciwko Henryce P. o zapłatę na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 6 kwietnia 1978 r.uchyliłzaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt I) oraz w części orzekającej o kosztach procesu (pkt II, III) i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePozwane Teresa S., Henryka P., Wanda K. i Stefania O. zostały skazane na kary pozbawienia wolności i grzywny za to, że za złożone 168.000 zł pozwana Henryka P. w maju 1969 r. kupiła bez wymaganego zezwolenia dla nich i dla siebie 10.000 franków francuskich.Sąd Wojewódzki w Rzeszowie odrzucił pozew odnośnie do pozwanej Stefanii O., ujawniwszy, że w innej sprawie uwzględniono już co do niej prawomocnie powództwo, a pozostałym pozwanym nakazał solidarnie wydać powodowemu Skarbowi Państwa 10.000 franków francuskich bądź zapłacić ich wartość w kwocie 47.200 zł (art. 412 k.c.).Jednakże wskutek rewizji pozwanej Teresy S. Sąd Najwyższy uchylił wyrok w części zasądzającej i w tym zakresie sprawę przekazał temuż Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania celem wyjaśnienia., czy pozwana Henryka P. przekazała dalszym pozwanym odpowiednią część nabytych przez siebie franków. Ustaliwszy, że - uciekając przed rzekomymi funkcjonariuszami MO - tych wartości dewizowych ani nie porzuciła, ani też później nie przekazała ich pozostałym pozwanym, po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki nakazał tylko pozwanej Henryce P. wydać Skarbowi Państwa uległe przepadkowi 10.000 franków francuskich bądź zapłacić ich równowartość w kwocie 47.200 zł.W rewizji opartej na podstawach art. 368 pkt 1, 3 i 5 k.p.c. pozwana Henryka P. wniosła o uchylenie albo o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie również w stosunku do niej powództwa lub o zasądzenie od niej tylko sumy wzbogacenia odpowiadającej jej wkładowi w cenę nabycia wartości dewizowych.Rewizja jest uzasadniona.Zarzucone naruszenie art. 397 w związku z art. 412 k.c. nie zachodzi. Poza sporem pozostaje, iż z niedozwolonej transakcji dalsze pozwane nic od pozwanej Henryki P. nie otrzymały. Sąd Najwyższy zaś już wyraził pogląd (art. 389 k.p.c.), że w takiej sytuacji wyłącznie pozwana Henryka P. - czyli niesolidarnie ani podzielnie z innymi - zobowiązana jest do wydania Skarbowi Państwa 10.000 franków francuskich bądź - jeśli je utraciła - do zapłaty ich wartości. Uwzględniając powództwo tylko odnośnie do tej pozwanej, nie naruszył więc Sąd Wojewódzki przez to powołanych przepisów prawa materialnego.Rewizja nie może skutecznie kwestionować poglądu, że uprzednie zasądzenie powództwa od Stefanii O. nie stanowiło procesowej przeszkody do nakazania pozwanej Henryce P. wydania stronie powodowej tych samych 10.000 franków francuskich. Jednakże z faktu, iż przejęciu do merytorycznego rozpoznania zgłoszonego w niniejszej sprawie tożsamego roszczenia nie sprzeciwiała się - wobec nieidentyczności stron - powaga rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c.), nie wynika, że dla rozpoznawanej sprawy bez jakiegokolwiek znaczenia pozostaje rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym wyroku wydanym 21.IV.1976 r.Skarbowi Państwa wskutek opisanego zdarzenia przysługuje tylko jedno roszczenie o wydanie 10.00 franków francuskich lub - w razie utraty - o zapłatę ich wartości, według prawa materialnego zaś wierzytelność jest wymagalna nawet wtedy, gdy bez wiedzy dłużnika osoba trzecia spełni należne od niego świadczenie (art. 356 § 2 k.c.). Istotne znaczenie miało w tej sytuacji wyjaśnienie, czy w wykonaniu zakazu wydanego w wyroku przeciwko niej - wadliwego w .świetle oceny prawnej Sądu Rewizyjnego - Stefania C. wydała już Skarbowi Państwa 10.000 franków francuskich albo zapłaciła 47.200 zł. Uczynienie bowiem przez nią zadość temu nakazowi doprowadziłoby do wygaśnięcia roszczenia, o jakim mowa w art. 412 k.c. i - w konsekwencji - do oddalenia powództwa skierowanego o to samo przeciwko pozwanej Henryce P. W tej kwestii jednak zaskarżony wyrok nie zawiera żadnych ustaleń. Narusza to przepisy art. 227, 232 i 316 k.c. i konkretyzuje podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 k.p.c.Jednakże żądaniu strony powodowej odpowiadać nie może orzeczenie, w którym nakazano pozwanej wydać Skarbowi Państwa 10.000 franków francuskich lub zapłacić 47.200 zł. Treść żądania zależy od sytuacji materialnoprawnej, która wywołała potrzebę wniesienia pozwu. Zapłaty wartości przedmiotu świadczenia może - zgodnie z art. 412 k.c. - dochodzić Skarb Państwa dopiero w razie stwierdzenia, że przedmiot ten został zużyty lub utracony. Wynika z tego, że szczególne unormowanie w zdaniu 2 art. 412 k.c. nałożyło na dłużnika obowiązek zwrotu wzbogacenia, chociażby aktualnie nie był on wzbogacony.Utrata przedmiotu świadczenia uzyskanego w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę umocowywałaby więc Skarb Państwa do żądania od pozwanej Henryki P. tylko zapłaty równowartości 10.000 franków francuskich, obliczonej zgodnie z tabelą kursów nr 5/69, stanowiącą załącznik do zarządzenia Prezesa NBP z dnia 1 maja 1969 r. (M.P. Nr 17, poz. 152), tj. kwoty 47.200 zł. Skoro dłużnikowi nie dano wyboru między przedmiotem świadczenia i jego wartością (art. 365 k.c., art. 798 k.p.c.), to przy żądaniu przez Skarb Państwa wydania obcej waluty lub zapłaty jej wartości w określonej sumie pieniężnej dochodzenie zapłaty tej wartości należy traktować jako zgłoszenie żądania ewentualnego na wypadek nieuwzględnienia przez sąd postawionego na pierwszym miejscu żądania wydania tego, co zostało świadczone w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę. Zgłoszenie żądania ewentualnego stanowi szczególny wypadek kumulacji roszczeń w procesie (art. 191 k.p.c.).Sąd więc orzeka o żądaniu ewentualnym wówczas, gdy oddali powództwo o świadczenie zgłoszone na pierwszym miejscu (art. 321 k.p.c.). Tym samym orzeczenie, w którym sąd - zgodnie ze sformułowanym w pozwie żądaniem - zobowiązuje pozwanego do wydania obcej waluty lub zapłaty jej wartości w określonej sumie pieniężnej, oznacza, że przyznano w nim dłużnikowi uprawnienie do zwolnienia się od wydania wierzycielowi nabytych dewiz przez zapłatę tej kwoty pieniężnej (facultas alternativa). Tej treści rozstrzygnięcie powinno poprzedzić ustalenie, że pozwana nie utraciła nabytych wartości dewizowych. Egzekucja z wyroku bowiem uwzględniającego powództwo mogłaby w takiej sytuacji dotyczyć wyłącznie spełnienia świadczenia, nie zaś zapłaty jego wartość. Treść rozstrzygnięcia więc wyroku uwzględniającego powództwo w każdej sytuacji była uzależniona od wyjaśnienia, czy pozwana Henryka P. nie utraciła wartości dewizowych, nabytych w okolicznościach na wstępie opisanych.Jednakże temu wymaganiu nie uczynił zadość Sąd Wojewódzki przez ograniczenie się do ustalenia, że uciekając przed rzekomymi funkcjonariuszami MO - czyli przed około 10 laty - pozwana nie porzuciła 10.000 franków francuskich.Momentem bowiem decydującym dla oceny stanu sprawy przy wydawaniu orzeczenia (art. 316 § 1 k.p.c.) jest stan faktyczny w chwili zamknięcia rozprawy (wydanie orzeczenia). Tym samym stwierdzenie, że w tej chwili już pozwana Henryka P. nie posiada nabytych w maju 1969 r. wartości dewizowych, pozwoliłoby - na mocy art. 412 k.c. - zasądzić od niej na rzecz Skarbu Państwa tylko ich równowartość. Tymczasem Sąd Wojewódzki w ogóle nie zajął się wyjaśnieniem, czy dysponowała ona tymi dewizami także w chwili wyrokowania. Istotne więc z punktu widzenia konkretyzowanej normy materialnej okoliczności nie zostały wyjaśnione (art. 221, 232 k.p.c.), co nakazuje uznać za wykazaną i w tej kwestii podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 k.p.c.Dlatego zaskarżony wyrok uchylono (art. 388 § 1 k.p.c.).Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Wojewódzki powinien mieć na uwadze wytknięte uchybienia. Przesłucha więc w charakterze świadka także Stefanię G., jeśli dowód ten dla sądu orzekającego będzie dostępny.O kosztach postępowania rewizyjnego orzeczono w myśl art. 393 § 1, art. 108 § 2 k.p.c.