I CR 316/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Kuryłowicz (sprawozdawca).Sędziowie SN: J. Niejadlik, T. Miłkowski.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa głównego S. Przedsiębiorstwa Budownictwa Ogólnego w S. obecnie S. Kombinat Budowlany "Podlasie" w S. przeciwko Zofii D., Marii Wandzie L., Janinie R. i Helenie C. o przeniesienie prawa własności nieruchomości oraz z powództwa wzajemnego Zofii D., Marii Wandy L., Janiny R. i Heleny C. przeciwko S. Przedsiębiorstwu Budownictwa Ogólnego w S. (obecnie S. Kombinat Budowlany "Podlasie" w S.) o nabycie prawa własności nieruchomości, na skutek rewizji pozwanego z powództwa wzajemnego od wyroku z tego powództwa Sądu Wojewódzkiego w Siedlcach z dnia 27.V.1977 r. oraz na skutek zażalenia powoda z powództwa głównego na zawarte w tymże wyroku postanowienie o umorzeniu postępowania z powództwa głównegouchylił zaskarżony wyrok z powództwa wzajemnego w części uwzględniającej to powództwo oraz orzekającej o kosztach sądowych i kosztach procesu (pkt 1, 4 i 5 sentencji) i w uchylonym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Siedlcach do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia wniosków stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego;uchylił zaskarżone postanowienie z powództwa głównego (pkt 2 sentencji) i postępowanie w sprawie z pozwu głównego w obu instancjach umorzył.Uzasadnienie faktyczneNieruchomość miejska, położona w S. przy ul. (...)), uregulowana w dotychczasowej księdze wieczystej nr hip. (...), stanowiła współwłasność Władysława A., Janiny A. i Heleny C., po śmierci zaś Władysława A. w 1947 r., a następnie w 1964 r. jego żony Heleny A. - stanowi współwłasność Zofii B., Marii Wandy L. i Janiny R., łącznie w 6/7 częściach, oraz Heleny C. w 1/7 części. Wybudowany na tej nieruchomości dom mieszkalny (piwnice, parter, I piętro i poddasze) spalił się podczas działań wojennych w lipcu 1944 r. Decyzją Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 15.XII.1952 r. budynek ten został przekazany "do zastępczej naprawy" S. Przedsiębiorstwu Budownictwa Ogólnego (b. Państwowe Przedsiębiorstwo Budowlane w S.). Decyzja ta została uchylona dnia 28.II.1953 r., jednakże wszczęta jeszcze w 1950 r. odbudowa domu była nadal prowadzona i zakończona w 1967 r. wzniesieniem budynku trzypiętrowego.Określając wartość odbudowanego domu na kwotę 1.463.166 zł, wartość zaś "placu zajętego pod budynek oraz resztek piwnic" na kwotę 15.000 zł, S. Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego wystąpiło w pozwie z dnia 10.VI.1974 r. z żądaniem, aby pozwane przeniosły na powoda "za odpowiednią opłatą, ustaloną przez biegłych, własność części tej nieruchomości" oraz z żądaniem dokonania "podziału wymienionej nieruchomości na część pozostającą przy pozwanych oraz na część nabytą przez stronę powodową".W odpowiedzi na pozew pozwane wystąpiły w dniu 6.VIII.1974 r. z powództwem wzajemnym, żądając zobowiązania powodowego przedsiębiorstwa do nabycia przedmiotowej nieruchomości (na której wybudowany jest "czterokondygnacyjny dom murowany pozwanego wzajemnego") za wynagrodzeniem - po rozszerzeniu powództwa - 326.000 zł z odsetkami i kosztami procesu.Wyrokiem z dnia 27.V.1977 r. Sąd Wojewódzki umorzył postępowanie z powództwa głównego, z powództwa zaś wzajemnego zobowiązał pozwane przedsiębiorstwo do nabycia od powódek zabudowanej działki o pow. 202 m2, oznaczonej na planie nr 1/1 "w terminie jednego miesiąca od daty uprawomocnienia się wyroku za wynagrodzeniem 323.327 zł", orzekając o opłatach sądowych i kosztach procesu. Według dokonanych ustaleń po stronie powoda brak wymaganej przez przepis art. 231 § 1 k.c. przesłanki posiadania nieruchomości w dobrej wierze, co wyłącza - mimo iż wartość budynku znacznie przenosi wartość zajętej pod ten budynek działki (nr 1/1 o pow. 202 m2) - zasadność dochodzonego na tej podstawie roszczenia, wobec jednak uwzględnienia powództwa wzajemnego o nabycie przez pozwane przedsiębiorstwo (a powoda z powództwa głównego) tej samej nieruchomości, postępowanie z powództwa głównego zostało przy powołaniu się na art. 355 § 1 k.p.c., umorzone. Wartość nieruchomości, podlegającej nabyciu, określona została uzgodnioną między stronami wartością działki (57.872 zł) oraz wartością - według cen z daty wyroku - "elementów starego budynku w chwili jego adaptacji, to jest fundamentów, murów, piwnic z cegły, ścian z cegły i części stropu", w wysokości - zgodnie z opinią biegłego A. M. - 265.455 zł, łącznie więc kwotą 323.327 zł, stanowiącą należne dla właścicieli stosownie do art. 231 § 2 k.c. wynagrodzenie. W pozostałej części, w tym także co do odsetek, powództwo wzajemne zostało oddalone. Wyrok w części uwzględniającej powództwo wzajemne oraz orzekającej o kosztach procesu i opłatach sądowych zaskarżyło pozwane przedsiębiorstwo (obecnie - od dnia 1.X.1977 r. - S. Kombinat Budowlany "Podlasie" w S.) - w drodze rewizji kwestionując ocenę mocy dowodowej opinii biegłego co do wartości wykorzystanych przy odbudowie budynku pozostałych po jego pożarze elementów oraz rozstrzygnięcie o kosztach procesu, przy jednoczesnym zaskarżeniu w tym samym piśmie procesowym zażaleniem (jako powód główny) postanowienia o umorzeniu postępowania z powództwa głównego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wzniesienie przez przedsiębiorstwo państwowe na nieruchomości nie przydzielonej mu w ramach jego działalności i w trybie określonym przez dekret z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) budynku lub innego urządzenia może uzasadniać przy zachowaniu wymogów art. 231 § 2 k.c. roszczenie właściciela nieruchomości o jej nabycie za odpowiednim wynagrodzeniem. Przydzielenie przedsiębiorstwu państwowemu nieruchomości, jako środka trwałego, następuje bowiem w ramach jego funduszu statutowego z mienia państwowego i przedsiębiorstwo państwowe wykonuje w granicach swej zdolności prawnej względem przydzielonej części tego mienia określone uprawnienia (art. 128 § 2 k.c.). Skoro jednak przydzielone przedsiębiorstwu mienie państwowe (państwowa nieruchomość) pozostaje tylko w jego zarządzie, przedsiębiorstwo nie jest uprawnione ani do zbywania przydzielonego mu mienia państwowego, ani do nabywania - w drodze czynności prawnych prawa cywilnego (por. art. 155 i n. k.c.) - mienia nie stanowiącego własności państwowej, chyba że co innego wynika z przepisu szczególnego (por. np. art. 58 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140) co do prawa nabywania własności nieruchomości rolnych przez jednostki gospodarki uspołecznionej.Również w przypadku art. 231 § 2 k.c. przedsiębiorstwo państwowe nie może nabyć prawa własności nieruchomości, na której wzniosło budynek lub inne urządzenie, uprawnienie takie bowiem nie jest dla tych przedsiębiorstw w powołanym przepisie przewidziane, mają zatem także w tym przypadku zastosowanie dotyczące przedsiębiorstw państwowych zasady ogólne (kodeksu cywilnego i dekretu o przedsiębiorstwach państwowych).W przypadku zatem, gdy przedsiębiorstwo państwowe wzniosło, jak w sprawie, budynek na nieruchomości nie stanowiącej własności państwowej, legitymowanym biernie w sprawie o nabycie prawa własności tej nieruchomości jest Skarb Państwa i powództwo z art. 231 § 2 k.c. powinno być wniesione przeciwko niemu (według siedziby właściwego urzędu miasta lub gminy stosownie do art. 29 k.p.c.). Pozwane - z powództwa wzajemnego - przedsiębiorstwo, powołując się na brak swej legitymacji, wnosiło w postępowaniu rewizyjnym o wezwanie Skarbu Państwa do udziału w sprawie (art. 194 § 1 k.p.c.). Skoro jednak podmiotowa zmiana powództwa nie jest w postępowaniu rewizyjnym dopuszczalna (art. 393 § 1 k.p.c.), należało zaskarżony wyrok z powództwa wzajemnego uchylić - w celu wyjaśnienia wszystkich okoliczności, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz umożliwienia Skarbowi Państwa wzięcia udziału w sprawie - i w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, orzekając na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w związku z art. 368 pkt 3 k.p.c. jak w sentencji.Z powództwa głównego powód cofnął zażalenie i pozew o przeniesienie prawa własności spornej nieruchomości (art. 231 § 1 k.c.), zrzekając się dochodzenia na tej podstawie - wobec "przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa" - roszczenia. W związku z tym należało postępowanie w sprawie z powództwa głównego umorzyć w obu instancjach stosownie do art. 388 § 3 k.p.c. w związku z art. 393 § 2 i art. 397 § 2 k.p.c., uznając cofnięcie zażalenia w tym przypadku za dopuszczalne, oraz stosownie do art. 355 § 1 k.p.c. w związku z art. 203 § 1 k.p.c.