III UZP 1/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Grymaszewski, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Władysława W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. o jednorazowe świadczenie z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 20 grudnia 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy ustalenia zawarte w karcie wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, sporządzonej przez Naczelnika Gminy, wiążą z mocy art. 34 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) Zakład Ubezpieczeń Społecznych i organy odwoławcze w postępowaniu o przyznanie jednorazowego odszkodowania?2. W razie odpowiedzi negatywnej na pierwsze pytanie, czy posługiwanie się zwierzęciem domowym do celów osobistych nie związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, ale w gospodarstwie utrzymywanym i niezbędnym do jego prowadzenia, może być zakwalifikowane jako wypadek w gospodarstwie rolnym?3. W przypadku odpowiedzi negatywnej również na drugie pytanie, jaki jest tryb dochodzenia (ściągnięcia) bezpodstawnie wypłaconego rolnikowi odszkodowania, a w szczególności czy jest to świadczenie cywilnoprawne wypłacane w trybie administracyjnym, ale może być dochodzone przed sądem powszechnym, czy też w takim przypadku mają odpowiednie zastosowanie przepisy działu IV rozdziału 4 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.)?"powziął następującą uchwałę:1. W postępowaniu o jednorazowe świadczenie z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym ustalenia zawarte w karcie wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, sporządzonej przez naczelnika gminy, nie wiążą Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i organów odwoławczych.2. Wypadek rolnika przy wyprzęganiu konia, użytego do celów podróży nie związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, nie jest wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym, określonym w art. 29 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140).3. Odmówić udzielenia odpowiedzi na trzecie pytanie.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca-rolnik w dniu 1 stycznia 1978 r. po powrocie saniami z podróży nie związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego został kopnięty przez konia przy wyprzęganiu go z sań. Na skutek tego zdarzenia wnioskodawca doznał stałego uszczerbku na zdrowiu.Naczelnik gminy sporządził kartę wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, w której stwierdził, że wypadek wnioskodawcy nastąpił przy pracy w gospodarstwie rolnym. Na podstawie tej karty wypadku oraz orzeczeń komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawcy jednorazowe świadczenie w kwocie 10.000 zł.W odwołaniu od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnioskodawca zakwestionował ustalony w orzeczeniu Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia procent stałego uszczerbku na zdrowiu i przyznaną mu w związku z tym wysokość jednorazowego świadczenia.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ma wątpliwość, czy wypadek wnioskodawcy jest wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym i czy ustalenia naczelnika gminy zawarte w karcie wypadkowej wiążą Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz organy odwoławcze w postępowaniu o przyznanie jednorazowego świadczenia. Trzecie pytanie Sądu miało na celu wyjaśnienie, w jakim trybie Zakład Ubezpieczeń Społecznych mógłby ewentualnie dochodzić zwrotu bezpodstawnie wypłaconego jednorazowego świadczenia z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Przepisy ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) określają obowiązki naczelnika gminy w przedmiocie ustalenia i stwierdzenia okoliczności stanowiących przesłanki do uzyskania przewidzianych w ustawie świadczeń przez rolnika lub członków jego rodziny. Z art. 34 tej ustawy wynika, że ustalenia naczelnika gminy są wiążące dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i organów odwoławczych w postępowaniu rentowym przy ustalaniu prawa do świadczeń pieniężnych określonych ustawą i ich wysokości.Nie wdając się w rozważania, jakie konkretne ustalenia i w jakiej formie stwierdzone przez naczelnika gminy mają wiążące znaczenie według przytoczonego przepisu, należy zauważyć, że zasady i tryb ustalania okoliczności i przyczyn wypadków, przy pracy w gospodarstwie rolnym uregulowane zostały w sposób szczególny na podstawie delegacji zawartej w art. 29 powołanej ustawy w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 37, poz. 166). W takim więc zakresie, w jakim wymienione rozporządzenie odrębnie unormowało zasady i tryb ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy w gospodarstwie rolnym, nie ma zastosowania art. 34 ustawy. Według zaś § 16 rozporządzenia właściwy oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustala prawo do świadczeń z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie karty wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, sporządzonej przez naczelnika gminy (§ 10). W razie wątpliwości co do ustaleń okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, zawartych w karcie wypadku, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadza postępowanie wyjaśniające.Przewidziane w § 16 ust. 3 rozporządzenia uprawnienie dla Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego ma na celu wprowadzenie prawidłowych ustaleń i stwierdzeń w karcie wypadku, sporządzonej przez naczelnika gminy. Nie do przyjęcia bowiem byłby pogląd, że wynik przeprowadzonego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych postępowania wyjaśniającego nie ma żadnego znaczenia dla ustalenia przez ten organ prawa do świadczenia z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ ustalenia dokonane przez naczelnika gminy w karcie wypadku są z mocy art. 34 ustawy wiążące. Powołane akty prawne nie zawierają też wskazania, że wyniki postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych służą do innego celu, np. interwencji tego organu u naczelnika gminy w celu wszczęcia ponownego postępowania dotyczącego ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku, tak jak to ma miejsce - z uwzględnieniem wszystkich różnic - w przypadku oceny przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych treści protokołu powypadkowego w przedmiocie ustaleń i przyczyn wypadków przy pracy (§ 16 ust. 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 grudnia 1974 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy - Dz. U. Nr 47, poz. 287 z późn. zm.). Dlatego też należy uznać, że przewidziane postępowanie wyjaśniające co do ustaleń okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, zawartych w karcie wypadku sporządzonej przez naczelnika gminy, ma na celu umożliwienie Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych dokonanie prawidłowej oceny, czy określone zdarzenie jest wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym.Takie też wyjaśnienie zawiera instrukcja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie realizacji przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, stanowiąca załącznik do zarządzenia nr 23 z dnia 15 grudnia 1977 r. znak Ska-001-1/77 (Dz. Urz. ZUS z 1977 r. Nr 5-6, poz. 13) w punkcie 13.2, według którego postępowanie wyjaśniające przeprowadza się w celu uzyskania jak najbardziej wszechstronnej i obiektywnej oceny zdarzenia, dającej podstawę do uznania go za wypadek uzasadniający przyznanie świadczeń.Powołane przepisy ustawy i rozporządzenia uzasadniają zatem wniosek, iż ustalenia naczelnika gminy w przedmiocie okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym, zawarte w sporządzonej przez niego karcie wypadku, nie wiążą Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i organów odwoławczych przy ustalaniu prawa do świadczeń z tytułu tego wypadku. Organy te na podstawie dokonanych ustaleń wyjaśniających władne są samodzielnie ocenić, czy zaistniałe zdarzenie jest wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym w postępowaniu o ustalenie prawa do świadczeń z tego tytułu.Według § 11 powołanego wyżej rozporządzenia karta wypadku powinna zawierać niezależnie od opisu okoliczności wypadku, jego przebiegu i przyczyn, także ewentualne stwierdzenia, że wypadek nie nastąpił przy pracy w gospodarstwie rolnym oraz że przyczyną wypadku było umyślne lub wynikłe z rażącego niedbalstwa naruszenie przez rolnika przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia albo też jego nietrzeźwość.Treść karty wypadku przy pracy nie ogranicza się zatem jedynie do ustaleń okoliczności i przyczyn wypadku, lecz ma zawierać w istocie także kwalifikację prawną tego zdarzenia. I z tego względu trudno byłoby uznać, że ustalenia naczelnika gminy w tej mierze, zawarte w karcie wypadku, miałyby wiązać organ powołany do przyznawania świadczeń, a także organy odwoławcze, w tym okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych. W przypadku niekorzystnych dla rolnika stwierdzeń w karcie wypadku, przy założeniu, że są one wiążące dla tych organów, rolnik w rzeczywistości pozbawiony byłby skutecznej ochrony swych praw. Treść karty wypadku bowiem przesądzałaby o zasadności wniosku rolnika w przedmiocie przyznania mu świadczeń z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym.II. Definicję wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym zawiera art. 29 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Poza nagłością zdarzenia wywołanego przyczyną zewnętrzną do uznania wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym konieczne jest, by zdarzenie to nastąpiło podczas wykonywania zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego lub z wykonywaniem takich czynności, a ponadto podczas wykonywania zadań zleconych przez organizacje polityczne lub społeczne bądź w związku z uczestnictwem w organizowanych przez te organizacje czynach społecznych.W rozpatrywanej sprawie rozważenia wymaga, czy we wskazanym stanie faktycznym zdarzenie nastąpiło podczas wykonywania zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego lub z wykonywaniem takich czynności. Nie ulega wątpliwości, że posługiwanie się zwierzęciem domowym (wyprzęganie konia) jest zwykłą czynnością rolnika. Do uznania wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym niezbędne jest także, by wykonywanie tej czynności miało - poza wyjątkami wskazanymi w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy - związek z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.Oznacza to przede wszystkim, że czynność ta stanowi wykonanie określonej pracy w gospodarstwie rolnym bądź też zmierza do takiego celu. Rolnik może jednak posługiwać się zwierzęciem domowym bądź je używać do różnych celów, zupełnie nie związanych z prowadzeniem gospodarstwa. Przykładowo można wskazać takie przypadki, jak użycie konia w celu wyjazdów na różne imprezy towarzyskie czy na zorganizowane zawody sportowe bądź uroczystości, a także do zaspokojenia potrzeb osobistych rolnika lub jego rodziny.W takich sytuacjach posłużenie się koniem nie ma żadnego związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Przy odmiennym zapatrywaniu w zasadzie zbędny byłby przepis art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy. Jeżeli więc ustawodawca uznał za stosowne objąć definicją wypadku przy pracy w gospodarstwie dodatkowo zdarzenia, które nastąpiły przy wykonywaniu zadań zleconych przez organizacje polityczne i społeczne, to tym samym dał wyraz stwierdzeniu, że nie każda czynność rolnika ma związek z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, wynikłe zaś przy wykonywaniu takiej czynności zdarzenie nie uprawnia do świadczeń przewidzianych w powołanej wyżej ustawie. Do uznania wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym przy ocenie czynności, podczas której nastąpiło zdarzenie, istotne jest ustalenie celu wykonania tej czynności. Jeżeli cel ten nie ma żadnego związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, to taki stan faktyczny nie jest objęty dyspozycją art. 29 ustawy.Posługiwanie się koniem, aczkolwiek typowe dla rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne, występuje również w innych sytuacjach, zupełnie nie wiążących się z pracą w rolnictwie (budowa, wyścigi koni, utrzymywanie koni do celów rekreacyjnych). Wówczas obsługa konia i jego używanie nie mają żadnego związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. W podobnej sytuacji znajduje się rolnik, gdy wykorzystuje konie do celów nie związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.Już tylko z samego ustawowego określenia "wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym" wynika założenie ustawodawcy objęcia świadczeniami z tytułu tych wypadków tylko tych zdarzeń, wywołujących uszczerbek w zdrowiu rolnika, które nastąpiły przy wykonywaniu czynności związanych z pracą w gospodarstwie rolnym, nie zaś wszelkich czynności, choćby nie łączyły się z prowadzeniem tego gospodarstwa i zostały podjęte do realizacji zupełnie innego celu.III. W związku z trzecim pytaniem trzeba stwierdzić, że Sąd Najwyższy stosownie do art. 66 § 1 ustawy o o.s.p. i u.s. rozstrzyga takie zagadnienia prawne, przedstawione przez okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych, które wywołują poważne wątpliwości i ich wyjaśnienie jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy.Uchwała Sądu Najwyższego wydana na podstawie tego przepisu wiąże tylko w danej sprawie. Problem trybu ściągania bezpodstawnie wypłaconych rolnikowi świadczeń przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie występuje w rozpatrywanej sprawie. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rozpatruje niniejszą sprawę w związku z odwołaniem rolnika w przedmiocie wysokości przyznanego mu jednorazowego świadczenia.Ze względu na treść art. 59 ustawy o o.s.p. i u.s. Sąd nie mógłby zmienić zaskarżonej przez rolnika decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na jego niekorzyść, a tym bardziej w tym postępowaniu orzec o obowiązku zwrotu przez rolnika wypłaconego mu świadczenia, choćby nawet uznał, że przyznane zostało mu bezpodstawnie. O ile więc odpowiedź na pierwsze dwa pytania może mieć znaczenie dla oceny, czy odwołanie zmierzające do uzyskania wyższego świadczenia jest uzasadnione, o tyle rozstrzygnięcie ostatniego problemu nie miałoby żadnego wpływu na wynik postępowania w tej sprawie.Z tej przyczyny Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na trzecie pytanie.