II UZP 20/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rejman (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Berutowicz, T. Kasiński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z wniosku Franciszka D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. o emeryturę za przekazane gospodarstwo rolne następcy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z tymczasową siedzibą w Sulechowie postanowieniem z dnia 10 czerwca 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych."Czy przekazanie gospodarstwa rolnego następcy (córce) po dniu 31.XII.1977 r. pod wpływem błędu w formie aktu notarialnego zamiast w formie przewidzianej w art. 52 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) powoduje utratę uprawnień rolnika do świadczeń przewidzianych w tej ustawie?"po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych powziął następującą uchwałę:Przekazanie gospodarstwa rolnego następcy po dniu 31 XII 1977 r. w formie aktu notarialnego nie wywołuje skutków, jakie przepisy ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) łączą z przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy w drodze umowy pisemnej sporządzonej przez naczelnika gminy. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawcy domagali się przyznania im emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140). We wniosku podali, iż w dniu 14.XII.1979 r. aktem notarialnym przekazali gospodarstwo rolne córce.Oddział ZUS w Zielonej Górze decyzją zatwierdzoną orzeczeniem Rady Nadzorczej Oddziału ZUS odmówił przyznania wnioskodawcom renty, uzasadniając swoje stanowisko tym, że wnioskodawcy przekazali gospodarstwo rolne następcy w formie aktu notarialnego, podczas gdy zgodnie z art. 52 ustawy z dnia 27 października 1977 r. wymagana jest forma umowy sporządzonej przez naczelnika gminy.W odwołaniu od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS wnioskodawca wyjaśnił, iż przekazał gospodarstwo rolne córce w celu uzyskania świadczeń z ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników. Czyniąc to aktem notarialnym był w błędzie myśląc, iż przekazanie gospodarstwa rolnego w tej formie skutkuje uzyskanie tych świadczeń. O tym, że wymagana jest inna forma nie wiedział i nikt go z błędu nie wyprowadził: ani pracownicy gminy, skąd pobierał niezbędne dokumenty do aktu notarialnego, ani notariusz, któremu ujawnił cel przekazania gospodarstwa córce.Przy rozpoznaniu odwołania przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które zostało przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Uzasadniając te wątpliwości, Okręgowy Sąd Pracy dał wyraz swojemu zapatrywaniu, że art. 52 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników wprowadza szczególną formę przekazania gospodarstwa rolnego następcy, zastrzeżoną dla wywołania określonych w ustawie skutków prawnych. Konsekwencje niezachowania tej formy - zgodnie z art. 73 § 2 zdanie 2 k.c. - polegają na tym, że czynność prawna nie jest wprawdzie nieważna, lecz nie wywołuje skutków prawnych, dla których tego rodzaju forma była zastrzeżona.Wychodząc z tych założeń należy dojść do wniosku, że wnioskodawcy przekazując gospodarstwo rolne córce w formie aktu notarialnego nie nabyli prawa do świadczeń z ustawy z dnia 27 października 1977 r. Z drugiej jednak strony trzeba mieć na uwadze przepis art. 65 § 2 k.c., zgodnie z którym w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Celem wnioskodawców było niewątpliwie uzyskanie świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 27 października 1977 r., a przekazanie córce własności gospodarstwa było tylko środkiem zmierzającym do uzyskania tego celu.Wobec powyższego nasuwa się pytanie, czy w tej sytuacji nie ma podstaw do uzupełnienia dokonanej przez strony czynności prawnej przekazania gospodarstwa rolnego następcy przez stwierdzenie przez naczelnika gminy ex post, iż w dacie sporządzenia aktu notarialnego zachowane były warunki wymagane ustawą. Nie wydaje się bowiem słuszne, aby w sytuacji, kiedy przekazanie gospodarstwa już nastąpiło, naczelnik nie mógł decyzją stwierdzić zachowania warunków przewidzianych w ustawie, skoro w razie braku tych warunków ma prawo odmówić sporządzenia umowy przekazania gospodarstwa rolnego. Wreszcie podkreślenia wymaga, iż rolnicy, którzy przekazali gospodarstwo zstępnym aktem notarialnym po dniu 1.I.1978 r., są w gorszej sytuacji niż ci, którzy uczynili to w tej samej formie przed dniem 1.I.1978 r. Ci ostatni bowiem mają od dnia 1.VII.1980 r. prawo do świadczeń przewidzianych w art. 23 w związku z art. 65 ustawy.Sąd Najwyższy zwraca przede wszystkim uwagę na to, że w myśl art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przekazanie gospodarstwa rolnego następcy następuje w drodze umowy pisemnej sporządzonej przez naczelnika gminy. Naczelnik gminy odmawia w formie decyzji sporządzenie umowy, jeżeli nie zostały zachowane warunki ustawy. Tak więc dla skuteczności tej umowy w zakresie świadczeń objętych ustawą muszą być spełnione dwie przesłanki pozytywne, tj. forma pisemna i sporządzenie umowy przez naczelnika gminy.Przekazanie gospodarstwa rolnego przez właściciela następcy przenosi na niego własność i na wniosek rolnika umowa taka powinna być ujawniona w księdze wieczystej (art. 52 ust. 3). W myśl przepisów prawa cywilnego (art. 158 k.c.) umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Niezachowanie tej szczególnej formy powoduje nieważność czynności prawnej (art. 73 § 2 zd. 1 k.c.), która nie może już być konwalidowana.Ustawa z dnia 27 października 1977 r. natomiast przewiduje dla skuteczności przekazania gospodarstwa rolnego następcy tylko formę pisemną z tym zastrzeżeniem, że umowa musi być sporządzona przed właściwym organem, tj. przed naczelnikiem gminy, który odmówi jej sporządzenia, jeżeli nie zostały zachowane warunki ustawy. Dlatego też sporządzenie umowy przed niewłaściwym organem powoduje, że rolnik nie nabywa świadczeń, o których mowa. Nie nabędzie ich także wówczas, gdy sporządzi umowę w formie aktu notarialnego, bo ustawa nie przewiduje takiej formy. Błędne byłoby natomiast twierdzenie, że forma aktu notarialnego jest równie dobrą i skuteczną, gdyż nie ma formy lepszej i gorszej, a jedynie można mówić o formie właściwej bądź niewłaściwej dla danej czynności prawnej.Nie można także podzielić sugestii Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, iż naczelnik mógłby ex post stwierdzić, że w dacie sporządzenia aktu notarialnego były zachowane warunki ustawy. Jeżeli rolnik przeniósł własność gospodarstwa rolnego w drodze aktu notarialnego, to dla naczelnika gminy nie ma już pola do działania. W szczególności nie jest on uprawniony do kontroli aktów notarialnych ani do ich akceptacji. Jeżeli nawet była taka praktyka - jak to wynika z uzasadnienia pytania prawnego - to nie może ona uzyskać aprobaty Sądu Najwyższego.Nie jest też argumentem przemawiającym za odmiennym stanowiskiem to, iż rolnicy, którzy przekazali gospodarstwo rolne zstępnym w formie aktu notarialnego przed dniem 1.I.1978 r. nabywają od dnia 1.VII.1978 r. prawo do świadczeń przewidzianych w art. 23 w zw. z art. 65 ustawy. Jest to bowiem przepis szczególny, który z istoty swojej nie podlega wykładni rozszerzającej. Po dniu 31.XII.1977 r. rolnicy przekazujący gospodarstwo rolne następcy - wbrew twierdzeniom Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - nie są w gorszej sytuacji, a nawet w lepszej, bo nie ponoszą tych kosztów, jakie pociąga za sobą sporządzenie aktu notarialnego.Udzielając odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy miał na uwadze, że rolnik - o jakim mowa - nie mógł utracić uprawnień do świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 27 października 1977 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 140), skoro ich nigdy nie nabył. Obojętne jest czy działał pod wpływem błędu.Poza tym odpowiedź dostosowana jest do pytania. W niniejszej sprawie wnioskodawcy przekazali nieruchomości rolne córce, a ściśle mówiąc przenieśli na nią własność tych nieruchomości w drodze umowy darowizny. Umowa zaś darowizny nieruchomości rolnej sporządzona w formie aktu notarialnego pomiędzy rolnikiem a jego następcą jest treściowo inną czynnością prawną od przekazania gospodarstwa rolnego następcy w rozumieniu art. 52 cyt. ustawy i już z tej tylko przyczyny nie uprawnia rolnika do świadczeń w niej przewidzianych.