II UZP 5/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Zieliński. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, S. Perestaj (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Rozalii Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Ch. o rentę rodzinną po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 kwietnia 1978 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z dnia 30 stycznia 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy zgłoszenie wniosku o rentę rodzinną do organu rentowego w Republice Federalnej Niemiec można uważać w świetle umowy zawartej między PRL a RFN z dnia 9 października 1975 r. za równoznaczne ze zgłoszeniem wniosku do polskiego organu rentowego?2. Na podstawie jakiego wynagrodzenia należy ustalić podstawę wymiaru tej renty, jeżeli zmarły mąż po 1945 r. aż do śmierci zatrudniony był wyłącznie na terenie Republiki Federalnej Niemiec, a odwołująca mieszkała i mieszka na terenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej?"powziął następującą uchwałę:1. Złożenie wniosku o rentę rodzinną po dniu 1 maja 1976 r. do instytucji ubezpieczeniowej w Republice Federalnej Niemiec, który został następnie przekazany polskiej instytucji łącznikowej (Biuro Rent Zagranicznych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), uważa się co do daty jego wpływu za równoznaczne ze złożeniem go w polskiej instytucji ubezpieczeniowej.2. Podstawę wymiaru renty rodzinnej po osobie zatrudnionej po 1945 r. aż do śmierci na terenie Republiki Federalnej Niemiec - dla osoby uprawnionej zamieszkałej na terenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - ustala się w myśl zasad określonych w § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 10 września 1973 r. w sprawie wymiaru emerytury lub renty dla osób, które były zatrudnione za granicą (Dz. U. Nr 32, poz. 177).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienia prawne powstały na tle następującego stanu faktycznego:Mąż wnioskodawczyni od czasu zakończenia wojny przebywał na terenie Republiki Federalnej Niemiec. Od 1949 r. do dnia 12 stycznia 1976 r., tj. do dnia śmierci, był zatrudniony w różnych zakładach pracy na terenie RFN.Wnioskodawczyni w dniu 20.IV.1976 r. przesłała wniosek o rentę rodzinną do instytucji ubezpieczeniowej w Republice Federalnej Niemiec. Z instytucji tej otrzymała wyjaśnienia datowane 28.XII.1976 r., że w sprawie renty rodzinnej powinna się zwrócić do polskiej instytucji ubezpieczeniowej.Wobec tego wnioskodawczyni w dniu 3.II.1977 r. złożyła wniosek o rentę w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Chorzowie. Decyzją tego organu z dnia 16.VIII.1977 r. wnioskodawczyni przyznano rentę rodzinną od dnia 3.XI.1976 r. obliczoną od kwoty 1.200 zł.Odwołanie wnioskodawczyni do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS, w którym kwestionowała datę przyznania renty oraz wysokość jej podstawy, nie zostało uwzględnione.W odwołaniu od orzeczenia Rady Nadzorczej złożonym do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wnioskodawczyni domaga się zmiany tego orzeczenia i przyznania jej renty od dnia 20.I.1976 r., a ponadto ustalenia podstawy wymiaru renty stosownie do zarobków zmarłego męża osiąganych w czasie zatrudnienia.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając odwołanie wnioskodawczyni, przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne wymienione w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, miał na względzie, co następuje:1. Umowa o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym zawarta w dniu 9 października 1975 r. między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec (Dz. U. z 1976 r. Nr 16, poz. 101) weszła w życie z dniem 1 maja 1976 r. (patrz Oświadczenie Rządowe z dnia 12 kwietnia 1976 r. - Dz. U. z 1976 r. Nr 16, poz. 102). W myśl art. 4 tej umowy - renty z zaopatrzenia emerytalnego przyznaje według obowiązujących przepisów instytucja ubezpieczeniowa Państwa, na którego terytorium osoba uprawniona mieszka. Przy ustalaniu renty uwzględnia się - według obowiązujących przepisów - okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia oraz okresy z nim zrównane w drugim Państwie w taki sposób, jak gdyby zaistniały na terytorium pierwszego Państwa.Stosownie do wymienionego przepisu osoby uprawnione do renty z zaopatrzenia emerytalnego powinny po dniu 1 maja 1976 r. ubiegać się o te świadczenia w instytucji ubezpieczeniowej Państwa, na terytorium którego zamieszkują. Złożenie wniosku w niewłaściwej instytucji ubezpieczeniowej nie ma wpływu na datę, od której przysługują uprawnienia osobie zainteresowanej. Stosownie bowiem do art. 3 ust. 2 porozumienia (nie publikowanego) zawartego w dniu 11 stycznia 1977 r. między Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych PRL a Federalnym Ministerstwem Pracy i Spraw Socjalnych RFN w sprawie realizacji umowy z dnia 9 października 1975 r. wymienionej wyżej - jeżeli wniosek wpłynie do instytucji ubezpieczeniowej drugiego Państwa, instytucja ta powinna bezzwłocznie przekazać wniosek instytucji łącznikowej Państwa zamieszkania.W Polsce instytucją łącznikową jest Biuro Rent Zagranicznych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W tym przypadku wniosek uważa się za złożony w dniu jego wpływu do instytucji ubezpieczeniowej drugiego Państwa. Dotyczy to jednak tylko świadczeń należnych za okres po wejściu w życie umowy z dnia 9 października 1975 r. (art. 4 ust. 2 i art. 15 ust. 1 i 2 tej umowy).Uznanie więc terminu złożenia wniosku o rentę z zaopatrzenia emerytalnego do instytucji ubezpieczeniowej Republiki Federalnej Niemiec przez polską instytucję ubezpieczeniową zależy od zaistnienia wymienionych warunków.Podstawę prawną uznania w takim przypadku daty złożenia wniosku w instytucji ubezpieczeniowej RFN za równoznaczną ze zgłoszeniem wniosku w polskiej instytucji ubezpieczeniowej stanowią wymienione przepisy umowy z dnia 9 października 1975 r. oraz porozumienia z dnia 11 stycznia 1977 r.Nie dotyczy to rent z zaopatrzenia emerytalnego należnych za okres przed dniem 1 maja 1976 r., które powinny być wypłacone osobom zamieszkałym na terenie Polski przez instytucję ubezpieczeniową Republiki Federalnej Niemiec. Stosownie bowiem do art. 16 umowy z dnia 9 października 1975 r. umowa nie narusza wypłaty tych rent również za okres po wejściu jej w życie.2. W myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 maja 1977 r.) Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w porozumieniu z Centralną Radą Związków Zawodowych określa podstawę wymiaru emerytury lub renty dla osób, które były zatrudnione za granicą. Na podstawie tego przepisu Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych w § 3 ust. 2 rozporządzenia z dnia 10 września 1975 r. w sprawie podstawy wymiaru emerytury lub renty dla osób, które były zatrudnione za granicą (Dz. U. Nr 32, poz. 177) określił, że jeżeli pracownik nie był zatrudniony w kraju przed wyjazdem, a po powrocie nie może podjąć zatrudnienia ze względu na zły stan zdrowia lub ze względu na osiągnięcie wieku emerytalnego, za podstawę wymiaru przyjmuje się kwotę odpowiadającą wysokości przeciętnych miesięcznych zarobków osiąganych w kraju w okresie ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia lub kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia z dowolnie wybranych ostatnich 12 lat zatrudnienia przez pracowników o podobnych kwalifikacjach, zatrudnionych w tym samym lub podobnym charakterze.Wymieniony przepis ma charakter ogólny, a zatem stosuje się go do ustalenia zarobków dla celów zaopatrzenia emerytalno-rentowego osiąganych przez wszystkie osoby, które nie były zatrudnione w kraju przed wyjazdem za granicę ani też po powrocie z zagranicy.W myśl art. 38 w związku z art. 17 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin podstawę wymiaru renty rodzinnej ustala się na tych samych zasadach jak podstawę wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej.Jeśli pracownik zamieszkały i zatrudniony wyłącznie za granicą - utrzymujący swego współmałżonka zamieszkałego w Polsce - zmarł, to do ustalenia podstawy wymiaru renty rodzinnej należy stosować przepis § 3 ust. 2 wymienionego wyżej rozporządzenia z dnia 10 września 1975 r. Śmierć osoby zatrudnionej za granicą wyłącza podjęcie przez nią zatrudnienia w kraju, istnieje więc sytuacja identyczna z określoną w wymienionym wyżej przepisie.Należy zauważyć, że przepisy rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty (Dz. U. Nr 35, poz. 296) nie normują kwestii ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty dla osób, które były zatrudnione tylko za granicą. W tej mierze obowiązują wyżej wymienione przepisy szczególne.Unormowanie zawarte w § 3 ust. 2 rozporządzenia z dnia 10 września 1975 r. wyłącza także możliwość ustalenia w omawianym przypadku podstawy wymiaru świadczeń emerytalnych i rentowych według zarobków osiąganych przez pracownika na terenie Republiki Federalnej Niemiec w walucie tego kraju.Z tych powodów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.