III UZP 5/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Wasilewski (sprawozdawca).Sędziowie SN: W. Dębicka, M. Rafacz-Krzyżanowska.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Leopolda G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o uznanie wypadku za wypadek przy pracy w gospodarstwie rolnym, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 5 maja 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych"Czy rolnikowi lub dziecku rolnika albo innej osobie pozostającej na jego utrzymaniu przysługują świadczenia przewidziane w art. 25 lub art. 26 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), jeżeli osoby te uległy wypadkowi przy pracy w gospodarstwie rolnym innego rolnika, na rzecz którego wykonywały pracę lub świadczyły usługi w ramach umownej pomocy sąsiedzkiej?"uchwalił:Rolnikowi oraz osobom wymienionym w art. 26 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140) przysługuje jednorazowo świadczenie z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym innego rolnika, wykonywanej w ramach pomocy sąsiedzkiej. Uzasadnienie faktyczneWedług ustaleń Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wnioskodawca, pełnoletni syn rolnika, pracujący w gospodarstwie rolnym ojca, uległ w dniu 21.XI.1978 r. wypadkowi przy młóceniu zboża w gospodarstwie sąsiada, emerytowanego nauczyciela, użytkującego działkę o powierzchni 0,30 ha, którego żona jest właścicielem gospodarstwa rolnego.Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania wnioskodawcy jednorazowego świadczenia, przewidzianego w art. 26 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), ponieważ uległ on wypadkowi w czasie pracy u innego rolnika, na którego utrzymaniu nie pozostaje. Z tej też przyczyny Rada Nadzorcza Oddziału ZUS zatwierdziła wspomnianą decyzję.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy rozpoznaniu odwołania powziął wątpliwość prawną, wyrażoną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu. Sąd Pracy zaznaczył w uzasadnieniu, że problem uprawnień do świadczeń powypadkowych rolników, którzy ulegli wypadkowi przy pracy w gospodarstwie rolnym innego rolnika, ma dwa aspekty: prawny i społeczno-gospodarczy. Tradycyjnie ukształtowane stosunki produkcyjne w indywidualnych gospodarstwach rolnych charakteryzuje między innymi zwyczaj wzajemnego udzielania sobie przez rolników pomocy sąsiedzkiej w pracach polowych, przy zbiorach i omłotach. Pomoc ta świadczona jest nieodpłatnie za tzw. "odrobek". W pierwszych latach powojennych instytucja pomocy sąsiedzkiej została usankcjonowana w ograniczonym zakresie w przepisach dekretu z dnia 12 września 1947 r. o pomocy sąsiedzkiej w rolnictwie (Dz. U. Nr 59, poz. 320). Świadczenie pomocy sąsiedzkiej służy pełniejszemu wykorzystaniu sprzętu i narzędzi rolniczych oraz ułatwia organizację pracy w rolnictwie. Wpływu zwyczajów ukształtowanej pomocy sąsiedzkiej można doszukiwać się w tworzonych obecnie zespołach rolników (uprawowych, hodowlanych itp.). Odmowa przyznania rolnikowi świadczeń z tytułu wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym innego rolnika, wykonywanej w ramach pomocy sąsiedzkiej, wskazywałaby na nieuwzględnienie tych społecznych potrzeb i charakteru pracy w rolnictwie indywidualnym. Z treści art. 25 i 26 powołanej ustawy nie wynika, aby intencją ustawodawcy było ograniczenie świadczeń tylko do wypadków we własnym gospodarstwie rolnika, jednakże z przepisów tych nie wynika też wprost, że obejmuje ona również wypadek, jaki wydarzył się w rozważanej sprawie. Wątpliwości też budzi, czy fakt odpłatności świadczonej pracy lub zobowiązania wzajemnego (odrobek) ma wpływ na prawo rolnika do świadczeń z tytułu wypadku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z twierdzeń wnioskodawcy i zebranego w sprawie materiału wynika, że uległ on wypadkowi w czasie wykonywania pracy związanej z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w ramach pomocy sąsiedzkiej.Ze względu na stan faktyczny Sąd Najwyższy ograniczył odpowiedź do wyjaśnienia problemu, czy wypadek rolnika (członka jego rodziny) przy pracy w gospodarstwie rolnym innego rolnika, świadczonej w ramach pomocy sąsiedzkiej, jest wypadkiem przy pracy w znaczeniu zawartym w treści art. 29 powołanej wyżej ustawy i nie zajmował się oceną sytuacji, gdyby wypadek nastąpił przy pracy wykonywanej w gospodarstwie rolnym na podstawie innego tytułu.Pomoc sąsiedzka w rolnictwie o ukształtowanej zwyczajowo treści - niezależnie od charakteru nadanego jej w powołanym wyżej dekrecie z dnia 12 września 1947 r. - polega na wzajemnym pomaganiu sobie przez rolników przy pracach związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, wymagających wykonywania ich przez większą liczbę osób (omłoty, zbiór zboża, wykopki), oraz użyczeniu narzędzi, maszyn i inwentarza w zamian za pomoc przy pracach w gospodarstwie rolnym.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych słusznie podkreślił ważne społeczne znaczenie pomocy sąsiedzkiej w rolnictwie. Nie jest to bowiem okoliczność obojętna przy wykładni przepisów ustawy, traktujących o wypadkach przy pracy w gospodarstwie rolnym.Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 czerwca 1977 r., III UZP 4/69 stwierdził, że z art. 29 ust. 1 pkt 1 tej ustawy nie wynika, iż przepis ten dotyczy tylko zdarzeń powstałych przy czynnościach rolnika związanych z prowadzeniem własnego gospodarstwa rolnego. Wadliwość takiego założenia wynika już pośrednio z przepisów ustawy, skoro świadczenia przewidziane w tej ustawie przysługują także osobom wymienionym w art. 26 ustawy, jeżeli spełniają wskazane w tym przepisie warunki. Przy ocenie, czy określone zdarzenie jest wypadkiem przy pracy w gospodarstwie rolnym uprawniającym do świadczeń z tej ustawy należy uwzględnić zarówno elementy podmiotowe, jak i przedmiotowe. Celem ustawy było zapewnienie świadczeń rolnikom prowadzącym indywidualne gospodarstwa rolne oraz osobom pozostającym na ich utrzymaniu, zwykle także - poza małymi dziećmi i osobami niezdolnymi do pracy - pracującym w tych gospodarstwach. Świadczeniami z tytułu wypadków objęci zostali zatem rolnicy posiadający i prowadzący indywidualne gospodarstwa rolne i osoby, które ze względu na pokrewieństwo lub indywidualny osobisty stosunek z rolnikami pozostają na ich utrzymaniu. Drugim warunkiem uprawniającym do świadczeń z tytułu uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku jest stwierdzenie, że wypadek ten nastąpił przy pracy w gospodarstwie rolnym, co oznacza w szczególności nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną podczas wykonywania zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Z przytoczonych ustawowych określeń nie wynika, iż ustawodawca miał na względzie tylko wypadki zaistniałe podczas pracy we "własnym" gospodarstwie rolnym.Takiego ograniczenia nie można wyprowadzić ani bezpośrednio z treści przepisów ustawy, ani też z jej celu. Względy społeczne wyraźne w szczególności na tle pracy w gospodarstwach rolnych, wykonywanej w ramach pomocy sąsiedzkiej, w powiązaniu z treścią przepisów uzasadniają stwierdzenie, iż za wypadki przy pracy w gospodarstwie rolnym w znaczeniu przepisów rozważanej ustawy należy uznać także wypadki, jakim ulegli rolnicy, ich małżonkowie prowadzący z nimi wspólnie gospodarstwo domowe oraz dzieci i inne osoby pozostające na utrzymaniu rolnika podczas wykonywania w ramach pomocy sąsiedzkiej zwykłych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego należącego do innego rolnika.Z dniem wejścia w życie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin utraciło moc rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1975 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń rolników od nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej (§ 13 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników - Dz. U. Nr 5, poz. 13). Według obecnie obowiązującego stanu prawnego rolnicy indywidualni podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu tylko w zakresie ich odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone osobom trzecim. Uchylenie obowiązkowego ubezpieczenia rolników i ich rodzin od nieszczęśliwych wypadków przy pracy w rolnictwie pozostaje w ścisłym związku z objęciem tych zdarzeń regulacją w rozważanej ustawie. Założeniem tej ustawy było też korzystniejsze ukształtowanie sytuacji prawnej rolników w zakresie uprawnień do świadczeń z tytułu wypadków w rolnictwie w stosunku do poprzedniego stanu prawnego. I ta okoliczność stanowi argument o niesłuszności wykładni, zmierzającej do przyjęcia takich rozwiązań, które by nie zapewniły rolnikom i osobom wskazanym w ustawie świadczeń z tytułu wypadków przy pracy w gospodarstwie rolnym, wówczas gdy pracę tę wykonywali w ramach pomocy sąsiedzkiej w gospodarstwie rolnym innego rolnika.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały. Należy zaznaczyć, że Prokurator Prokuratury Generalnej PRL w sprawie wniósł o udzielenie na przedstawione pytanie odpowiedzi twierdzącej, a zatem odpowiadającej treści uchwały.