III CZP 63/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca).Sędziowie SN: S. Dmowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Heleny B. przeciwko Eugeniuszowi N. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 11 kwietnia 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobiercy powołanemu do spadku po osobie, na którą wystawiona została tzw. karta majątkowa, przysługuje roszczenie przeciwko innemu spadkobiercy, który zrealizował wynikające z karty majątkowej uprawnienie do zaliczenia na poczet nabytej od Skarbu Państwa nieruchomości wartości mienia pozostawionego przez spadkodawcę poza granicami kraju, a jeżeli tak, czy takie roszczenie może być dochodzone w procesie czy też w ramach postępowania działowego?"uchwalił:Spadkobierca, któremu na pokrycie opłat za teren państwowy otrzymany w użytkowanie wieczyste i ceny sprzedaży położonego na nim budynku lub lokalu w takim budynku zaliczono wartość pozostawionego za granicą mienia nieruchomego spadkobiercy (art. 17 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach - tekst jedn.: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159 z późn. zm. oraz § 1 i 2 rozporządzenia z dnia 18 maja 1970 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na pokrycie opłat z tytułu użytkowania wieczystego i ceny sprzedaży położonych na nim budynków - Dz. U. Nr 13, poz. 118 z późn. zm.), obowiązany jest rozliczyć się z pozostałym spadkobiercą z korzyści uzyskanej z takiego zaliczenia stosownie do przysługującego mu udziału w spadku. Pozostały spadkobierca może dochodzić roszczenia z tego tytułu w procesie, jeżeli nie toczy się postępowanie o dział spadku. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 10.I.1979 r. Sąd Rejonowy w K. zasądził od Eugeniusza N. na rzecz Heleny B. kwotę 23.300 zł z odsetkami i kosztami procesu. Sąd ustalił, że pomiędzy Skarbem Państwa oraz Eugeniuszem N. i jego żoną Barbarą N. została zawarta w dniu 10.XI.1977 r. umowa sporządzona w formie aktu notarialnego, na mocy której Skarb Państwa sprzedał małżonkom N. na odrębną własność lokal mieszkalny nr 3 w domu znajdującym się na nieruchomości położonej w K. przy ul. 15 grudnia oraz oddał im w użytkowanie wieczyste zabudowany teren w udziale wynoszącym 23/100 części. Na poczet ceny wynoszącej 73.024 zł zaliczono nabywcom w całości wartość mienia pozostawionego za granicą przez Petronelę N. Sąd Rejonowy ustalił ponadto, że prawo do spadku po Petroneli N. przysługuje nie tylko Eugeniuszowi N., który w drodze kolejnych dziedziczeń nabył udziały w spadku po tej spadkodawczyni, przypadające jej synom Antoniemu i Michałowi, lecz także powódce, która - jak wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 12.V.1978 r., wydanego w trybie art. 679 k.p.c. - nabyła w 1/3 części spadek po Petroneli N. Sąd Rejonowy doszedł do wniosku, że pozwany wskutek zaliczenia w całości wartości pozostawionego przez Petronelę N. za granicą majątku na poczet ceny nabycia na własność lokalu mieszkalnego oraz prawa wieczystego użytkowania ułamkowej części zabudowanego terenu osiągnął bezpodstawnie korzyść majątkową kosztem powódki, w konsekwencji więc obowiązany jest zwrócić taką część osiągniętej korzyści, jaka odpowiada udziałowi powódki w spadku po Petroneli N.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki w Opolu przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone wyżej zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:I. Przepisy art. 17 cytowanej wyżej w sentencji uchwały ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz przepisy § 1 i 2 cytowanego tam rozporządzenia wykonawczego przewidują, że osobom, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą, zalicza się wartość tego mienia na pokrycie opłat za teren państwowy otrzymany w wieczyste użytkowanie i ceny sprzedaży położonych na nim budynków lub lokali w takich budynkach. Przytoczone wyżej uprawnienie do zaliczenia wartości pozostawionego mienia charakteryzuje się tym, że realizuje się ono dopiero wtedy, gdy na podstawie decyzji właściwego organu administracji państwowej dochodzi do zawarcia umowy w przedmiocie oddania przez Skarb Państwa osobie uprawnionej terenu państwowego w wieczyste użytkowanie z równoczesną sprzedażą tej osobie domu (lokalu). Uprawnienie to nie stwarza po stronie osoby uprawnionej cywilnoprawnego roszczenia względem Skarbu Państwa. Z tego więc punktu widzenia nie ma ono cech wierzytelności, okoliczność ta jednak nie przesądza negatywnie o tym, aby nie było ono dziedziczone. Przeciwnie, już z treści wyżej wymienionych przepisów wynika wyraźnie, że omawiane uprawnienie w razie śmierci osoby, która pozostawiła majątek nieruchomy za granicą, przysługuje jej spadkobiercom, chociaż z tym ograniczeniem, że zaliczenie nie następuje w osobna na rzecz każdego spadkobiercy, może bowiem nastąpić na rzecz wszystkich spadkobierców łącznie.W konsekwencji, przysługujące spadkodawcy uprawnienie do zaliczenia wartości pozostawionego przez niego za granicą majątku nieruchomego, nie zrealizowane za jego życia, wchodzi do spadku po nim jako swoista sytuacja prawna, w którą z tytułu dziedziczenia po uprawnionym spadkodawcy wstępują jego spadkobiercy na podstawie art. 922 § 1 w związku z art. 925 k.c. Swoistość tej sytuacji prawnej polega na tym, że realizacja odziedziczonego przez spadkobierców uprawnienia zależy od dalszych zdarzeń, mianowicie od istnienia właściwego obiektu, woli jego nabycia przez spadkobierców oraz decyzji właściwego organu państwowego w przedmiocie oddania terenu państwowego w wieczyste użytkowanie z równoczesną sprzedażą budynku (lokalu). Spełnienie wspomnianej sytuacji prawnej po śmierci spadkodawcy przynosi korzyść majątkową wszystkim spadkobiercom, którym łącznie oddano w użytkowanie wieczyste teren państwowy oraz sprzedano budynek (lokal), zaliczenie bowiem wartości pozostawionego przez spadkodawcę za granicą majątku nieruchomego następuje na rzecz wszystkich spadkobierców. Tak więc korzyść polegająca na zaliczeniu wartości tego majątku na pokrycie opłat za wieczyste użytkowanie i ceny sprzedaży budynku (lokalu), chociaż dochodzi do skutku już po otwarciu spadku, jest jednak korzyścią uzyskaną z dziedziczenia, a więc korzyścią spadkową.W konsekwencji przedstawionego wyżej wywodu należy dojść do wniosku, że w wypadku, gdy jeden tylko spadkobierca był stroną zawartej ze Skarbem Państwa umowy użytkowania wieczystego oraz równoczesnej sprzedaży budynku (lokalu), stając się przez to jedynym podmiotem uzyskanych w ten sposób praw majątkowych, to z zaliczenia na poczet opłat i cen wartości majątku nieruchomego, pozostawionego przez spadkodawcę za granicą, obowiązany jest rozliczyć się z pozostałymi spadkobiercami stosownie do ich udziałów spadkowych. Powstała bowiem w ten sposób sytuacja w istocie nie różni się od tej, jaka by powstała w następstwie zrealizowania wierzytelności, należącej do spadku, wyłącznie przez jednego z kilku spadkobierców. Za takim stanowiskiem przemawia również i ten argument, że - jak już wyżej wspomniano - uprawnienie spadkobierców do zaliczenia wartości pozostawionego przez spadkodawcę za granicą majątku nieruchomego jest uprawnieniem niepodzielnym, zaliczenie może bowiem nastąpić tylko raz i tylko w odniesieniu do jednego obiektu.II. Rozliczenie z innymi spadkobiercami z korzyści, jaką spadkobierca osiągnął na skutek zaliczenia wartości majątku nieruchomego spadkodawcy na poczet opłat i ceny za oddany temu spadkobiercy przez Państwo w wieczyste użytkowanie teren państwowy z jednoczesną sprzedażą budynku (lokalu), należy w zasadzie do postępowania o dział spadku. Jeżeli jednak postępowanie działowe nie toczy się, w szczególności jeżeli dział spadku już został dokonany w drodze umowy albo postępowania sądowego, brak jest przeszkód do dochodzenia przysługującego innemu spadkobiercy roszczenia z tego tytułu w procesie. Roszczenie to bowiem w swej istocie sprowadza się do żądania zapłaty sumy, stanowiącej odpowiadającą udziałowi powoda w spadku część wartości pozostawionego za granicą majątku spadkodawcy, której zaliczenie uzyskał pozwany na poczet opłat i ceny związanych z oddaniem mu w wieczyste użytkowanie terenu państwowego i sprzedażą budynku (lokalu).Rozstrzygnięcie zaś o takim roszczeniu nie wymaga zachowania szczególnego trybu postępowania przewidzianego w przepisach art. 680-689 k.p.c.Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c., orzekł jak w sentencji uchwały.