II CR 438/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki (sprawozdawca), S. Dmowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana W. przeciwko Z. Przedsiębiorstwu Przemysłu Drzewnego w Z. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 28 czerwca 1979 r.uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo ponad kwotę 4.155 zł z odsetkami, w części dotyczącej wydatków na biegłego oraz kosztów procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneW dniu 11.VII.1977 r. powód zawarł z pozwanym Przedsiębiorstwem umowę o wykonanie robót budowlanych.W pozwie powód przytoczył, że Przedsiębiorstwo zajęło bezzasadne stanowisko co do rozliczenia materiałów własnych Przedsiębiorstwa i z tego tytułu nie wypłaciło mu 181.873 zł, wnosi więc o zasądzenie tej sumy.Według ustaleń i wniosków Sądu Wojewódzkiego, w § 2 umowy strony zastrzegły zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami, że wartość materiałów własnych powoda użytych do wykonania robót objętych umową nie może przekroczyć 10.000 zł. Z dniem 1.VIII.1977 r. weszło w życie zarządzenie Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 6 lipca 1977 r. w sprawie ogólnych warunków umów o roboty budowlane wykonywane na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (M.P. Nr 18, poz. 102). Paragraf 27 ust. 1 ogólnych warunków umów, stanowiących załącznik do tego zarządzenia, podwyższył wartość wspomnianych materiałów do 25.000 zł. Strony w sposób dorozumiany przyjęły, że powód może użyć materiałów własnych do wykonania robót objętych umową wartości 25.000 zł. Użył on materiałów wartości 44.917 zł. Oprócz wspomnianej sumy powodowi należy się różnica pomiędzy cenami detalicznymi materiałów własnych a cenami uwzględnionymi w kosztorysie oraz zwrot kosztów transportu materiałów na plac budowy, obydwie sumy obliczono od 25.000 zł Wreszcie na rzecz powoda przypada 4.155 zł będących równowartością rusztowań. Łącznie ulega zasądzeniu 84.308 zł.Powołany wyrok Przedsiębiorstwo zaskarża w części zasądzającej ponad 4.155 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Umowa o roboty budowlane należy do tzw. umów rezultatu. Przewiduje zatem spełnienie kolejnych świadczeń przez obie strony umowy aż do jej wykonania. Stąd rozliczenie ze stosunku wynikającego z tej umowy ma charakter całościowy, finalny. Dlatego jeżeli nawet twierdzenia pozwu dotyczą tylko jednego składnika przedmiotu umowy, to i wówczas zachodzi domniemanie, iż strona obejmuje żądaniem rozliczenie z całości stosunku umownego, chyba że wyraźnie zastrzega, iż nie domaga się takiego rozliczenia. W sprawie okoliczność, że twierdzenia pozwu dotyczyły materiałów własnych Przedsiębiorstwa, a żądanie - zasądzenia sumy ze względu na te materiały, nie wyłączała na gruncie wspomnianego domniemania i braku zastrzeżenia przeciwnego - uznania, że powód domaga się rozliczenia z całości stosunku wynikłego z zawartej umowy. Sąd Wojewódzki więc nie naruszył art. 321 § 1 k.p.c., dokonując rozliczenia tego stosunku.Jak już wyżej wspomniano, strony postanowiły w umowie, że powód może użyć do wykonania robót objętych umową materiałów własnych o wartości nie przekraczającej 10.000 zł. Paragraf 57 ust. 1 powołanych wyżej ogólnych warunków głosi, że zmiana postanowień umowy wymaga zgody stron wyrażonej na piśmie. Wymaganie co do wyrażenia zgody na piśmie dotyczy umów zawartych po dniu 1.VIII.1977 r. jako dniu wejścia w życie zarządzenia z dnia 6 lipca 1977 r. (§ 7 ust. 1 tego zarządzenia). Natomiast w odniesieniu do umów zawartych przed dniem 1.VIII.1977 r., a do takich należy umowa stron, § 7 ust. 2 zarządzenia stanowi, że umowy te mogą być dostosowane przez strony do przepisów zarządzenia, tj. do postanowień ogólnych warunków. Dostosowanie treści umowy do postanowień nowych ogólnych warunków jest ze względów gospodarczych pożądane i dlatego § 7 ust. 2 zarządzenia ułatwia to dostosowanie, mianowicie nie zastrzega, że dostosowanie treści wcześniej zawartej umowy do postanowień ogólnych warunków, a zatem w istocie zmiana postanowień tej umowy, wymaga zgody stron wyrażonej na piśmie. Toteż jeżeli chodzi o umowę o roboty budowlane zawartą przed wejściem w życie zarządzenia, strony mogą w sposób dorozumiany (art. 60 k.c.). dokonać zmiany jej postanowień, polegającej na dostosowaniu tych postanowień do nowych ogólnych warunków, w szczególności przez tolerowanie zachowań drugiej strony. W sytuacji gdy powód wykonywał roboty przez dłuższy czas po dniu wejścia w życie zarządzenia, Sąd Wojewódzki władny był przyjąć, że Przedsiębiorstwo godziło się na zmianę postanowienia umowy co do granicy wartości materiałów własnych powoda, polegającą na dostosowaniu tego postanowienia do przepisu § 27 ust. 1 ogólnych warunków, który podwyższa tę granicę do 25.000 zł, a zatem że doszło do zmiany umowy w tym zakresie i zgodnie z tą zmianą powód mógł użyć materiałów własnych o wartości nie przekraczającej 25.000 zł.Jak już wyżej wspomniano, Sąd Wojewódzki ustalił, że powód użył materiałów własnych wartości 44.917 zł (w tym cementu) do wykonania robót objętych umową. Ustalenie to zostało dokonane w sytuacji, gdy Przedsiębiorstwo nie udostępniło biegłemu dowodów magazynowych dotyczących materiałów własnych Przedsiębiorstwa pobranych przez powoda. Tak więc biegły, nie mogąc tego sprawdzić, oparł się na zestawieniu sporządzonym przez inspektora nadzoru. Jeżeli chodzi o cement, to stosownie do tego zestawienia powód pobrał 67.100 kg cementu Przedsiębiorstwa, a ponieważ według norm wbudował 121.886 kg cementu, do wykonania robót użył 54.786 kg cementu własnego. Jednakże na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia użycia materiałów własnych, w tym i cementu (art. 6 k.c.), a nie czyni zadość temu wymaganiu ocena dokonana z pominięciem dowodów magazynowych, oparta na wnioskowaniu z samego zestawienia, zwłaszcza że w świetle zasad doświadczenia życiowego dostarczenie przez powoda około 55.000 kg cementu mogło nasuwać uzasadnione wątpliwości. Toteż dla wyjaśnienia kwestii ilości cementu własnego powoda Sąd Wojewódzki powinien był sięgnąć do dyspozycji art. 249 w związku z art. 248 k.p.c. w celu udostępnienia biegłemu dowodów magazynowych, a także dopuścić dowód z zeznań świadków (art. 232 w związku z art. 3 § 2 k.p.c.) co do środków transportu, jakimi powód dostarczył ten cement.Ustalenie Sądu Wojewódzkiego co do wartości materiałów własnych powoda, w skład których wchodził cement, okazuje się więc dowolne. Tym samym nie jest wyłączone, że powód użył materiałów własnych o wartości niższej niż 25.000 zł, a w konsekwencji że obliczone od tej sumy należności powoda tytułem różnicy cen oraz kosztów transportu są również niższe. Przeto wyrok w zaskarżonej części nie może być utrzymany w mocy (art. 388 § 1 k.p.c.).