IV CZ 146/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Rudnicki. Sędziowie SN: K. Piasecki (sprawozdawca), M. Łabor-Soroka.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Tatiany J. z udziałem Józefa P. o zezwolenie na przymusowe wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego, na skutek zażalenia Józefa P. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 9 lipca 1979 r.uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym postanowieniem Sąd Wojewódzki nadał klauzulę wykonalności decyzji Dzierżyńskiego Rejonowego Sądu Ludowego Miasta Charkowa z dnia 22.VI.1976 r. w części zasądzającej od Józefa P. alimenty w sumie 1/4 części jego zarobków na rzecz Tatiany córki Andrzeja, zam. w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej w mieście Charkow, Aleja Lenina, na utrzymanie syna Piotra P. urodzonego 15.V.1971 r. płatne co miesiąc poczynając od dnia 11.II.1974 r. do dnia 15.V.1989 r. Dla uzasadnienia tego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał się na przepisy art. 52, 54 i 55 umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych, podpisanej w dniu 28 grudnia 1957 r. (Dz. U. z 1958 r. Nr 32, poz. 147). Uczestnik postępowania był prawidłowo zawiadomiony o rozprawie. W zażaleniu na to postanowienie uczestnik postępowania wnosi o jego zmianę i oddalenie wniosku lub o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim wymaga rozważenia zarzut uchybienia przez Sąd Wojewódzki art. 1151 § 1 k.p.c. na skutek tego, że Sąd ten ograniczył się do nadania orzeczenia sądu radzieckiego w zakresie alimentów klauzuli wykonalności, a nie orzekł osobno o wykonalności orzeczenia tego sądu. W związku z tym niezbędne jest wyjaśnienie stosunku między przepisami art. 52-56 umowy między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o pomocy prawnej i stosunkach prawnych w sprawach cywilnych, rodzinnych i karnych a przepisami art. 1150-1153 k.p.c., przy uwzględnieniu przepisu art. 1096 k.p.c., stosownie do którego przepisów kodeksu postępowania cywilnego dotyczących międzynarodowego postępowania cywilnego nie stosuje się, jeżeli umowa międzynarodowa, której Polska Rzeczpospolita Ludowa jest stroną, stanowi inaczej. Zestawienie unormowań obu reżymów prawnych, a mianowicie konwencyjnego i ogólnego wynikającego z kodeksu postępowania cywilnego, prowadzi do stwierdzenia pewnych różnic w zakresie obu unormowań. Na tym tle powstaje zagadnienie, w jakim zakresie przepisy zawarte w wymienionej konwencji międzynarodowej wyłączają przepisy kodeksu postępowania cywilnego i odpowiednio - które z przepisów tego kodeksu pozostają w mocy.Ogólnie stosunek norm konwencyjnych do norm prawa wewnętrznego (ogólnych) określić można według zasad charakteryzujących lex specialis do lex generalis. Uzasadnia to wniosek, że w kwestiach nie objętych konwencją międzynarodową mają zastosowanie przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego zawarte w kodeksie postępowania cywilnego.Zarówno przepisy umowy polsko-radzieckiej, jak i przepisy kodeksu postępowania cywilnego odróżniają "uznanie" i "wykonywanie" orzeczeń sądów drugiej strony. Z mocy art. 1096 k.p.c. oraz art. 1150 § 1 zdanie drugie k.p.c. do wykonalności orzeczeń sądów radzieckich w sprawach cywilnych i karnych mają zastosowanie przepisy art. 54 ust. 1 wspomnianej konwencji dwustronnej, które odsyłają w zakresie warunków wykonalności do przepisu art. 53 tej konwencji regulującego samoistnie przesłanki uznania orzeczeń sądów radzieckich. W wyniku tego - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu II CZ 181/73 z dnia 7.XII.1973 r. (OSN CP 1974, z. 3-4, poz. 25) - w grę wchodzą tylko i wyłącznie przesłanki uznania orzeczeń zagranicznych przewidziane w umowie międzynarodowej. Jednakże od rozstrzygniętej w ten sposób kwestii przesłanek wykonalności orzeczeń sądów radzieckich należy odróżnić problem poszczególnych faz postępowania delibacyjnego dotyczącego wykonalności orzeczenia sądu radzieckiego zasądzającego alimenty. W przepisach konwencji przyjęta została swoista terminologia. Umawiające się strony posłużyły się pojęciem "zezwolenia na przymusowe wykonanie (nadanie klauzuli wykonalności)", przy czym w art. 52 i 54 jest mowa o "wykonywaniu" orzeczeń. Uregulowanie tego rodzaju nie usuwa wątpliwości, czy nie chodzi ewentualnie o uproszczony system ograniczający się ściśle do postępowania o nadanie klauzuli wykonalności, czy tez najpierw orzeka się - co jest regułą - o wykonalności orzeczeń, a następnie dopiero w grę wchodzi postępowanie, w którym sąd nadaje klauzulę wykonalności w sensie technicznym orzeczeniu wykonalnemu, na skutek czego orzeczenie sądu zagranicznego staje się tytułem wykonawczym w rozumieniu przepisów k.p.c.Jeżeli chodzi o przepisy polskiego kodeksu postępowania cywilnego, to w wypadku orzeczenia nadającego się do egzekucji art. 1151 przewiduje wyraźnie dwie fazy postępowania delibacyjnego, stosownie do którego najpierw orzeka o wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego sąd wojewódzki w składzie trzech sędziów zawodowych, a dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o wykonalności "tenże" sąd wojewódzki "nada orzeczeniu sądu zagranicznego klauzulę wykonalności".W tym stanie rzeczy z rozważanego punktu widzenia istotnego znaczenia nabiera postanowienie ust. 3 art. 54 konwencji polsko-radzieckiej, w myśl którego "zezwolenie na przymusowe wykonanie (nadanie klauzuli wykonalności)" wydaje się zgodnie z przepisami umawiającej się strony, na której obszarze ma się odbywać wykonanie. Uregulowanie to, odsyłające do prawa cywilnego procesowego państwa, na obszarze którego orzeczenie zagraniczne ma być wykonane - jak można przyjąć - wskazuje w rozważanym wypadku przede wszystkim na wspomniany przepis art. 1151 k.p.c.W związku z tym należy mieć na względzie następujące racje procesowoprawne. Przesłanki uznania (art. 53 wspomnianej konwencji), mające zastosowanie do wykonania orzeczeń z mocy art. 54 tej konwencji, z istoty rzeczy są związane z kwestią wykonalności, a nie bezpośrednio z samą klauzulą wykonalności. Najpierw zatem musi chodzić o stwierdzenie, czy orzeczenie sądu zagranicznego może stać się tytułem egzekucyjnym, a następnie, czy odpowiada ono wymaganiom niezbędnym dla stania się tytułem wykonawczym (art. 776 k.p.c.). Nie ma przekonywających podstaw do wniosku, że w omawianej konwencji zostało uproszczone postępowanie w przedmiocie exeguator orzeczenia sądu zagranicznego tylko do postępowania ściśle klauzulowego. Gdyby tak miało być, to wówczas w konwencji międzynarodowej nie byłoby w zasadzie podstaw do statuowania przesłanek tak jak są one ujęte w art. 53 w związku z art. 54 omawianej konwencji polsko-radzieckiej, lecz przeciwnie konwencja musiałaby zawierać normę tej treści, że orzeczenie zagraniczne nadające się do wykonania w drodze egzekucji sądowej ex lege jest tytułem egzekucyjnym i po jego zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności staje się ono tytułem wykonawczym w świetle przepisów k.p.c. Tego rodzaju koncepcja nie została jednak przyjęta.Niezależnie od tego należy mieć na względzie, że z mocy cytowanego już art. 54 ust. 3 umowy polsko-radzieckiej stosowanie w rozważanym wypadku przepisów prawa polskiego oznacza także to, że do samej klauzuli wykonalności i jej treści mają zastosowanie art. 783 k.p.c. i postanowienia regulaminu czynności sądów dotyczących klauzuli wykonalności.W świetle powyższej wykładni - zgodnie z art. 54 § 3 umowy polsko-radzieckiej - gdy chodzi o orzeczenia sądów radzieckich nadające się do wykonania w drodze egzekucji sądowej, sąd polski orzeka najpierw o ich wykonalności (art. 1151 § 1 i § 2 k.p.c.), a następnie - dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o wykonalności - sąd wojewódzki nadaje orzeczeniu sądu zagranicznego klauzulę wykonalności (art. 1151 § 3 k.p.c.).W związku z tym zaskarżone postanowienie nie może się ostać i podlega uchyleniu i sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Za nie uzasadnione należy uznać dalsze zarzuty. Jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu I CZ 51/73 z dnia 9 lipca 1973 r. (NP 1976, nr 1, s. 137), wyrok sądu zagranicznego zasądzający alimenty w określonej części zarobków dłużnika alimentacyjnego może być wykonywany na obszarze Państwa Polskiego. Nie może również odnieść skutku zarzut, że wydanie wyroku przez sądy radzieckie było przedwczesne ze względu na niewykorzystanie drogi ugodowego załatwienia kwestii alimentów.