III CZP 76/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Bryl, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agnieszki D. przeciwko Mieczysławowi W. i Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej "Tęcza" w S. o zmianę dożywocia na rentę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lesznie z siedzibą w Kościanie postanowieniem z dnia 11 września 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna, która przyjęła jako wkład gruntowy członka grunty wchodzące w skład gospodarstwa rolnego obciążonego dożywociem, jest legitymowana biernie w procesie z powództwa uprawnionego do dożywocia przeciwko właścicielowi gospodarstwa rolnego będącego członkiem Spółdzielni o zmianę dożywocia na rentę?"2. Czy wobec Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej przejmującej w charakterze wkładu członka grunty wchodzące w skład gospodarstwa rolnego obciążonego dożywociem ma zastosowanie art. 910 § 2 k.c.?"podjął następującą uchwałę:1. W wypadku wniesienia do rolniczej spółdzielni produkcyjnej jako wkładu gruntowego nieruchomości obciążonej prawem dożywocia i nabycia przez spółdzielnię użytkowania tego wkładu zobowiązanym do świadczeń objętych prawem dożywocia pozostaje nadal członek spółdzielni, który wniósł tytułem wkładu gruntowego nieruchomość nabytą na podstawie umowy o dożywocie. Jednakże stosownie do okoliczności, przy odpowiednim zastosowaniu w drodze analogii art. 910 § 2 k.c., dożywotnik może dochodzić spełnienia również przez spółdzielnię, w okresie użytkowania przez nią wkładu gruntowego, tych świadczeń objętych umową dożywocia, które ze względu na ich rodzaj mogą być spełnione przez osobę nie będącą stroną umowy o dożywocie.2. W wyżej przytoczonych granicach rolnicza spółdzielnia produkcyjna jest - obok członka, który wniósł wkład gruntowy - legitymowana biernie w procesie z powództwa dożywotnika o zmianę uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na rentę.Uzasadnienie faktyczneW akcie własności ziemi z dnia 11.IX.1972 r. wydanym przez Wydział Rolnictwa i Leśnictwa byłego Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w L. zostało stwierdzone, że Mieczysław K. stał się z mocy samego prawa właścicielem położonych w Ś nieruchomości o łącznym obszarze 9,85 ha wraz z zabudowaniami oraz że z mocy samego prawa powstało obciążające te nieruchomości dożywocie na rzecz Agnieszki D., przy czym treść prawa dożywocia wyraża się tym, iż nabywca ma obowiązek przyjąć Agnieszkę D. jako domownika, dostarczać jej wyżywienia, mieszkania, światła i opału, zapewnić jej odpowiednią pomoc i pielęgnację w chorobie oraz wstęp na nieruchomość i prawo korzystania z owoców, ponadto zaś obowiązany jest płacić Agnieszce D. 500 zł miesięcznie, po śmierci zaś wyprawić odpowiedni pogrzeb. W pozwie z dnia 3.III.1976 r. wniesionym przeciwko pozwanemu M. K. i jego żonie Reginie K. powódka A. D. żądała częściowej zmiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na rentę. Na wniosek pozwanego, który powołał się na wniesienie wyżej wymienionych gruntów jako wkładu gruntowego do Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej "Tęcza", Sąd Rejonowy wezwał tę Spółdzielnię do wzięcia udziału w sprawie (art. 194 § 3 k.p.c.). Powództwo przeciwko Reginie K. zostało prawomocnie oddalone już w początkowym stadium sprawy. Wyrokiem z dnia 21.III.1978 r. Sąd Rejonowy zmienił częściowo uprawnienia powódki objęte prawem dożywocia na rentę po 1.000 zł miesięcznie, pozostawiając jednak nadal obowiązek M.K. zapewnienia powódce mieszkania ze światłem i opałem wraz z prawem wstępu na nieruchomość i zbierania owoców, a ponadto obowiązek świadczenia powódce kwot po 500 zł miesięcznie. W stosunku do Spółdzielni Sąd Rejonowy oddalił powództwo w całości, nie dopatrzył się bowiem w obowiązującym stanie prawnym podstawy do obciążenia pozwanej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej odpowiedzialnością za świadczenia objęte prawem dożywocia. W szczególności Sąd Rejonowy podniósł, że pomimo postulatów ustawowego uregulowania tego problemu, wysuwanych w piśmiennictwie prawniczym, kodeks cywilny nie przewiduje odpowiedzialności Spółdzielni w wypadku wniesienia, tytułem wkładu gruntowego, nieruchomości obciążonych prawem dożywocia. Sąd Wojewódzki, po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji powódki i pozwanego M.K., przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały, podnosząc, że budzą one poważne wątpliwości, co do zagadnienia zaś nie objętego punktem 2 postanowienia w literaturze prawniczej przedstawione są rozbieżne zapatrywania. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ani przepisy kodeksu cywilnego dotyczące użytkowania przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne (art. 277-282), ani przepisy dotyczące rolniczych spółdzielni produkcyjnych, zamieszczone w części I tytule II dziale I ustawy o spółdzielniach i ich związkach, ani wreszcie przepisy kodeksu cywilnego dotyczące prawa dożywocia (art. 908-916) nie zawierające wyraźnych unormowań w przedmiocie odpowiedzialności rolniczej spółdzielni produkcyjnej względem dożywotnika za świadczenia objęte prawem dożywocia w wypadku wniesienia przez właściciela zobowiązanego do świadczeń nieruchomości obciążonej prawem dożywocia do takiej spółdzielni tytułem wkładu gruntowego i nabycia przez spółdzielnię użytkowania wniesionego wkładu. Wymaga jednak rozważenia, czy w obecnie obowiązującym stanie prawnym możliwe jest rozwiązanie zagadnienia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w punkcie 2 postanowienia w drodze wykładni przy odpowiednim zastosowaniu przez analogię w dyspozycji art. 910 § 2 k.c. Za takim rozwiązaniem przemawiają poważne względy społeczne, wyrażające się potrzebą zapewnienia niezbędnej ochrony praw starych rolników, dla których świadczenia objęte prawem dożywocia stanowią główne źródło utrzymania i podstawę egzystencji. Zasada ochrony praw takich osób, która znalazła wyraz nie tylko w przepisach kodeksu cywilnego, w szczególności w art. 216, art. 1059 i nast. k.c. oraz w konstrukcji prawa dożywocia traktowanego na równi z prawami rzeczowymi ograniczonymi (art. 910 § 1 k.c.), lecz także w innych przepisach, między innymi w ustawie z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), nie może pozostać bez wpływu na rozstrzygnięcie rozważanych zagadnień prawnych. Należy bowiem mieć na uwadze, że po obciążonej prawem dożywocia nieruchomości do rolniczej spółdzielni produkcyjnej zaspokojenie przysługujących dożywotnikowi świadczeń wyłącznie przez zobowiązanego członka spółdzielni może być bardzo utrudnione, a niekiedy nawet wręcz niemożliwe. Po pierwsze bowiem - według ogólnego przepisu art. 24 § 2 ustawy o spółdzielniach, odnoszącego się do wszelkiego rodzaju spółdzielni, a więc także do rolniczych spółdzielni produkcyjnych, wierzyciel członka może uzyskać zaspokojenie z jego udziałów i wkładów dopiero z chwilą ustania członkostwa. Po drugie - dopuszczalność wypowiedzenia przez dożywotnika członkostwa dłużnika w trybie przewidzianym w art. 887 w związku z art. 902 k.p.c. nie jest wcale oczywista, gdyby zaś nawet taką możliwość dopuścić, wiązałoby się to dla dożywotnika z poważnym utrudnieniem i upływem czasu, podczas gdy świadczenia dożywotnie ze swej istoty służą zaspokojeniu bieżących potrzeb uprawnionego. Po trzecie - w wypadku nieodpłatnego użytkowania przez spółdzielnię wkładów gruntowych (tak zaś jest w niniejszej sprawie, w której zarobek pozwanego za 1977 r. kształtował się poniżej 4.000 zł miesięcznie) możliwość zaspokojenia się dożywotnika z zarobków zobowiązanego do świadczeń członka spółdzielni jest co najmniej problematyczna, zwłaszcza jeżeli ciążą na nim obowiązki alimentacyjne względem własnej rodziny. Za odpowiednim zastosowaniem w drodze analogii przepisu art. 910 § 2 k.c. względem rolniczej spółdzielni produkcyjnej przemawia także i to, że wprawdzie wniesienie do spółdzielni wkładu gruntowego, który staje się przedmiotem jej użytkowania, nie jest równoznaczne ze zbyciem nieruchomości, to jednak prawo użytkowania spółdzielni jest znacznie silniejsze od zwykłego użytkowania i cechuje je znaczny stopień trwałości. Spółdzielni bowiem przysługuje w szczególności uprawnienie do zmiany przeznaczenia wkładów gruntowych (art. 278 k.c., § 18 statutu pozwanej Spółdzielni - k. 43), do wznoszenia budynków i innych urządzeń, które stają się jej własnością (art. 279 k.c.), do wydania - w wypadku wycofania wkładu gruntowego - innego gruntu niż wniesiony spółdzielni (art. 104 ustawy o spółdzielniach). Przytoczone uprawnienia wykazują znaczne podobieństwa do uprawnień właścicielskich. W świetle zasad współżycia społecznego odpowiednie zastosowanie art. 910 § 2 k.c. jest uzasadnione jednak tylko w takim zakresie, jaki jest konieczny do zapewnienia dożywotnikowi niezbędnej ochrony, gdy chodzi o zaspokojenie należnych mu z tytułu dożywocia świadczeń. Inaczej więc niż przy zbyciu nieruchomości, obciążonej dożywociem, kiedy to nabywca wstępuje z mocy samego prawa w miejsce uprzedniego właściciela, zobowiązanego względem dożywotnika (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20.VI.1968 r. II CR 236/68, OSPiKA 1969 r., poz. 254 i z dnia 14.XII.1971 r. III CRN 372/71, OSNCP 1972, poz. 112), właściciel takiej nieruchomości wniesionej tytułem wkładu użytkowanego przez spółdzielnię nie zostaje zwolniony od obowiązków względem dożywotnika. Pozostaje on bowiem nadal właścicielem nieruchomości, w wypadku zaś ewentualnego wycofania wkładu gruntowego ustałaby automatycznie subsydiarna odpowiedzialność spółdzielni za dalsze świadczenia dożywotnie. Ponadto subsydiarną - obok zobowiązanego do świadczeń dożywotnich - odpowiedzialnością spółdzielni można objąć z reguły takie świadczenia, które mają charakter powtarzających się, w szczególności świadczenia pieniężne lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku. Nie byłoby natomiast uzasadnione obciążenie spółdzielni obowiązkami, które z natury rzeczy może spełniać tylko bezpośrednio zobowiązany ze stosunku dożywocia członek spółdzielni. Dotyczy to w szczególności takich świadczeń, jak udostępnienie dożywotnikowi przez zobowiązanego, który zatrzymał cześć gruntu wraz z budynkiem mieszkalnym jako działkę przyzagrodową, mieszkania, zbierania owoców itp. Jeżeli okoliczności konkretnej sprawy usprawiedliwiają odpowiednie zastosowanie względem spółdzielni w przedstawionym wyżej ograniczonym zakresie dyspozycji art. 910 § 2 k.c., po stronie zobowiązanego członka oraz spółdzielni zachodzi solidarność przypadkowa (nieprawidłowa, niewłaściwa), zwana także odpowiedzialnością in solidum, do której mają odpowiednie zastosowanie przepisy o solidarności biernej, zwłaszcza przepis art. 366 k.c. Problem rozliczeń między spółdzielnią a zobowiązanym do świadczeń dożywotnich członkiem, zależny od różnych okoliczności, jak w rodzaju wkładu, jego odpłatności itp., wykracza poza granice przedstawionych do rozstrzygnięcia zagadnień prawnych, nie jest więc przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie. Przytoczone wyżej wywody determinują treść odpowiedzi na zagadnienia prawne przedstawione w punkcie 1 postanowienia Sąd Wojewódzkiego. Skoro bowiem co do zasady nie jest wyłączone przyjęcie odpowiedzialności rolniczej spółdzielni produkcyjnej względem dożywotnika za świadczenia wynikające z obciążenia prawem dożywocia nieruchomości stanowiącej przedmiot wkładu gruntowego, to w konsekwencji nie jest również wyłączone przyjęcie takiej odpowiedzialności spółdzielni w omawianym wyżej zakresie za rentę, na którą na podstawie art. 913 § 1 k.c. zostały zamienione niektóre uprawnienia objęte treścią prawa dożywocia. Dlatego też w procesie o zamianę uprawnień dożywotnich na rentę spółdzielnia jest legitymowana biernie. Ponieważ jednak odpowiedzialność spółdzielni jest subsydiarna, legitymacja bierna spółdzielni wchodzi w rachubę wtedy, gdy pozwanym w tym procesie jest właściciel nieruchomości obciążonej dożywociem, którą wniósł jako wkład gruntowy. Bez udziału w procesie takiego właściciela nie byłoby dopuszczalne przekształcenie uprawnień dożywotnich na rentę. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. rozstrzygnął przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawne jak w sentencji uchwały.