III CZP 35/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: R. Czarnecki, J. Majorowicz (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marcina D. przeciwko: 1) Spółdzielni Inwalidów "W." w G., 2) Skarbowi Państwa - Urząd Miasta i Gminy w G. o odszkodowanie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 8 lutego 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20 prawa rzeczowego) chroni tego, kto przez czynność prawną nabywa odpłatnie i w dobrej wierze własność nieruchomości od osoby, na rzecz której to prawo wpisane jest w księdze wieczystej, a której w chwili zbywania nieruchomości własność nie przysługiwała, ponieważ utraciła ją na mocy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17)?"udzielił następującej odpowiedzi:Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20 prawa rzeczowego) nie chroni tego, kto czynność prawną nabywa odpłatnie i w dobrej wierze własność nieruchomości od osoby, na rzecz której to prawo wpisane jest w księdze wieczystej, a której w chwili zbywania nieruchomości własność nie przysługiwała, ponieważ utraciła ją na mocy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. budzące pewne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Aktem notarialnym z dnia 24.V.1950 r. Seweryna S. przeniosła w drodze umowy sprzedaży na rzecz Anny i Marcina małż. D. prawo własności nieruchomości położonej w G. o obszarze 0,1136 ha oznaczonej liczbą geodezyjną 164/8, a które to prawo zapisane było na jej rzecz w księdze wieczystej PRN w Grodzisku - G. wykaz liczba 379 (akt notarialny nr rep. 480/50 - wypis).W paragrafie czwartym umowy sprzedaży zaznaczono, że część przedmiotowej nieruchomości o powierzchni 670 m2 miał w swoim posiadaniu Państwowy Tartak w G., lecz postanowieniem Sądu Grodzkiego w Grodzisku z dnia 16.XII.1947 r. przywrócone zostało posiadanie tej części nieruchomości Sewerynie S. Mimo jednak formalnego oddania w posiadanie Tartak w G. ma nadal w faktycznym władaniu tę część parceli, na której znajduje się szopa, barak do składania desek (wypis aktu not. PBN w Grodzisku nr rep. 480/50).Orzeczenie Ministra Leśnictwa z dnia 2.II.1951 r. ustaliło, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym sporządzonym w dniach 4, 5 i 19 października 1949 r. przez Dyrekcję Lasów Państwowych Okręgu Poznańskiego w Poznaniu wyznaczonym do objęcia przedsiębiorstwa Tartak Parowy i Obróbka Drzewa przechodzącego na własność Państwa na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 17) i orzeczenia nr 12 Ministra Leśnictwa z dnia 30 czerwca 1949 r. (M.P. część "A" Nr 54, poz. 741) stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność państwa.W protokole zdawczo-odbiorczym w punkcie "B" uwidoczniono nieruchomości będące integralną częścią składową przedsiębiorstwa, a stanowiące własność innych osób, które to nieruchomości również przeszły na własność Państwa. Wśród nich ujęto parcelę nr 164/8 o powierzchni 0,1136 ha stanowiącą własność Pawła S. i jego żony Seweryny. W punkcie "C" wyżej opisanego protokołu figuruje uwaga "z powyższej nieruchomości zostaje przejęta na własność Państwa tylko część o obszarze ca 450 m2, tj. w części użytkowanej przez przejmowane przedsiębiorstwo". Ta część nieruchomości pozostaje obecnie w użytkowaniu Spółdzielni Inwalidów "W." w G., powód Marcin D. zaś w niniejszym procesie dochodził od Spółdzielni odszkodowania za użytkowany przez nią grunt i znajdujące się na nim zabudowania, powołując się na tytuł własności.Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim wyrokiem z dnia 27.IX.1976 r. zasądził od pozwanej Spółdzielni na rzecz powoda Marcina D. 36.286 zł z odsetkami tytułem odszkodowania.Od powyższego wyroku pozwana Spółdzielnia wniosła rewizję.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważania przedstawionego zagadnienia prawnego, należy zauważyć, co następuje:Jak wynika z przedstawionego wyżej stanu faktycznego, małżonkowie Anna D. i Marcin D. nabyli odpłatnie w dobrej wierze własność omawianej nieruchomości od Seweryny S., na rzecz której to prawo było wpisane w księdze wieczystej PBN w Grodzisku, a której w chwili zbywania własności nieruchomości nie przysługiwała własność co do działki o obszarze 450 m2, ponieważ utraciła ją na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17).Powstaje więc zagadnienie, czy w niniejszym przypadku osłania Annę D. i Marcina D. rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych z art. 20 prawa rzeczowego.Jak to już zostało wyjaśnione w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 24.IX.1965 r. II CR 372/65 (OSNCP 1966, poz. 82), rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych jest instytucją prawa cywilnego i jako taka ma na celu ochronę pewności obrotu w znaczeniu cywilnoprawnym. Rękojmia działa więc na korzyść uprawnionego przede wszystkim wtedy, gdy stał się on właścicielem nieruchomości lub nabył inne prawo rzeczowe do nieruchomości w drodze cywilnoprawnej, np. umowy kupna-sprzedaży, darowizny, zamiany lub innej czynności prawnej, w drodze dziedziczenia, w drodze zasiedzenia itp., lecz prawo jego nie zostało ujawnione w księdze wieczystej. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni natomiast tego, kto nabył własność nieruchomości lub inne prawo rzeczowe do tej nieruchomości od osoby, która była właścicielem tej nieruchomości i nadal jako właściciel jest wpisana do księgi wieczystej, ale która utraciła ex lege własność z mocy przepisów ustawy nacjonalizacyjnej. W wypadku takim, jak podkreśla wyżej powołane orzeczenie Sądu Najwyższego, obowiązuje zasada, w myśl której osoba nie będąca właścicielem i nieuprawniona do rozporządzania rzeczą, nie może w drodze czynności prawnej przenieść skutecznie własności ani ustanowić innego prawa, choćby druga strona tej czynności była w dobrej wierze.Stanowisko wyżej podane jest bez zmiany reprezentowane w orzecznictwie sądowym i w nauce prawa. Podziela je również w pełnym zakresie skład Sądu Najwyższego rozstrzygający przedstawione przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu zagadnienie prawne.Z tych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.