III CZP 1/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: W. Kuryłowicz, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Józefa S. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 2 października 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkodawca może skutecznie ustanowić w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego - małoletniego wnuka, gdy żyjący jego rodzice nie spełniają warunków przewidzianych w art. 1059 k.c. dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego, wnuk ten zaś nie spełnia kwalifikowanego warunku przewidzianego w art. 1060 § 2 k.c.?",udzielił następującej odpowiedzi:Spadkodawca nie może skutecznie ustanowić w testamencie spadkobiercą gospodarstwa rolnego - małoletniego wnuka w sytuacji, gdy rodzice jego nie spełniają warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., a wnuk nie spełnia warunków zastrzeżonych w art. 1060 § 2 k.c. w związku ze znowelizowanym przepisem art. 1065 k.c. Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 1065 k.c. w dawnym brzmieniu, regulujący ustanowienie w testamencie spadkobiercy gospodarstwa rolnego, wymagał, aby osoba powołana do dziedziczenia z woli spadkodawcy odpowiadała warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Przepis ten ustanowił zasadę, że spadkobierca testamentowy powinien odpowiadać tym samym warunkom, jakie zostały przewidziane dla spadkobierców ustawowych.Przepis art. 1065 k.c. w brzmieniu znowelizowanym, nadanym mu przez art. 1 pkt 16 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) dopuszcza możliwość powołania w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osoby, która przy dziedziczeniu ustawowym nie należałaby do grona spadkobierców. Jednakże powołanie takiej osoby w testamencie jest skuteczne dopiero wówczas, gdy odpowiada ona warunkom określonym w art. 216 § 1 pkt 1, 2 lub 5 k.c.Z treści art. 1065 k.c. wynika w sposób jednoznaczny, że wymienia on trzy kategorie osób, na których rzecz dopuszczalne jest testamentowe rozrządzenie częścią lub całością gospodarstwa rolnego: do pierwszej kategorii należą osoby, które w chwili otwarcia spadku pracują w indywidualnym gospodarstwie rolnym; do drugiej należą osoby, które są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej, wniosły do niej wkład gruntowy i pracują w gospodarstwie rolnym tej spółdzielni; do trzeciej zaliczono osoby, które mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa i które oświadczą w sądzie powiatowym lub państwowym biurze notarialnym gotowość podjęcia pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym lub gotowość przystąpienia do rolniczej spółdzielni produkcyjnej i podjęcia pracy w tejże spółdzielni.Powyższe uwagi wskazują na to, że skuteczne będzie powołanie w testamencie spadkobierców gospodarstwa rolnego tylko spośród takich osób, które swoje kwalifikacje rolnicze wykazują pracą w indywidualnym gospodarstwie rolnym lub członkostwem, wkładem gruntowym i pracą w rolniczej spółdzielni produkcyjnej bądź które wykażą gotowość podjęcia pracy w jednym z tych gospodarstw.Wszystkie trzy grupy spadkobierców muszą mieć kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, co jest wyrazem tendencji ustawodawcy wiązania z rolnictwem tylko takich dziedziców testamentowych, którzy przedmiot dziedziczenia będą traktować jako główny warsztat pracy i źródło utrzymania rodziny. Chodzi tu po prostu o zawodowe związanie spadkobierców z rolnictwem. W świetle tego unormowania staje się oczywiste, że małoletni nie może być z woli testatora ustanowiony spadkobiercą, jeśli nie będzie miał przymiotu dziedzica według wymagań art. 216 § 1 pkt 1, 2 lub 5 k.c.W tej konkretnej sprawie Sąd Najwyższy miał do czynienia z ustanowieniem małoletniej osoby spadkobiercą gospodarstwa rolnego w sytuacji, gdy rodzice małoletniego żyją i nie mają warunków do dziedziczenia gospodarstwa. Dlatego taka osoba małoletnia, powołana do dziedziczenia testamentowego, nie byłaby powołana z ustawy, wyprzedzają ją bowiem żyjący rodzice. Testamentowe dziedziczenie gospodarstwa rolnego przez takie osoby zostało unormowane przepisem art. 1065 k.c., którego przesłankom nie odpowiada osoba małoletnia określona w przedstawionym pytaniu.Powyższe unormowanie należy uznać za wyraźnie przez ustawodawcę zamierzone, jako stanowiące między innymi wyraz prawidłowego kształtowania polityki agrarnej Państwa.