VI KZP 57/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: dr J. Bratoszewski, I. Kazimierczak, dr A. Kafarski, dr T. Majewski, A. Pyszkowski (sprawozdawca), W. Żebrowski (współsprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy po rozpatrzeniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1974 r., skierowanego na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów, o wyjaśnienie:"Czy dopuszcza się przestępstwa określonego w art. 256 § 1 k.k.:1) osoba odbywająca karę pozbawienia wolności, która wykorzystawszy zezwolenie uprawniające do opuszczenia zakładu karnego na czas nie przekraczający 5 dni, udzielone tytułem nagrody (art. 55 § 3 k.k.w.) lub bez asysty funkcjonariuszy Służby Więziennej w związku z wypadkiem losowym (art. 59 k.k.w.), nie stawia się w zakładzie karnym, mimo upływu określonego w zezwoleniu terminu powrotu;2) osoba umieszczona w ośrodku przystosowania społecznego, która wykorzystawszy zezwolenie uprawniające do opuszczenia ośrodka na czas nie przekraczający 6 miesięcy (art. 107 § 1 i 2 k.k.w.) nie stawia się w ośrodku, mimo upływu określonego w zezwoleniu terminu powrotu?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 256 § 1 k.k. przewiduje odpowiedzialność karną tego, kto, będąc pozbawiony wolności albo umieszczony w ośrodku przystosowania społecznego na podstawie orzeczenia sądu lub prawnego nakazu wydanego przez inny organ państwowy, uwalnia się sam. Określenie ustawy: "kto (...) uwalnia się sam" oznacza sytuację, gdy osoba faktycznie pozbawiona wolności lub przebywająca w odpowiednim miejscu zamknięcia albo pod strażą czy nadzorem właściwego organu przedsiębierze bezprawne działanie zmieniające ten stan pozbawienia wolności i odzyskuje wolność.W wypadku gdy skazanemu udzielono zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego na podstawie art. 55 § 3 k.k.w. lub na podstawie art. 59 k.k.w. bez asysty funkcjonariuszy Służby Więziennej albo na opuszczenie ośrodka przystosowania społecznego na podstawie art. 107 § 1 i 2 k.k.w., skazany ten zostaje zwolniony przez uprawniony do tego organ i legalnie pozostaje na wolności z obowiązkiem zgłoszenia się do zakładu karnego albo do ośrodka przystosowania społecznego po upływie okresu, na który został zwolniony, a więc w terminie oznaczonym w zezwoleniu. Skoro skazany - w związku z udzielonym mu zezwoleniem - opuścił na określony czas zakład karny albo ośrodek przystosowania społecznego i wobec tego nie był w tym czasie pozbawiony wolności, to jego pozostawanie na wolności po upływie okresu oznaczonego w zezwoleniu nie może być uznane za "uwolnienie się" w rozumieniu art. 256 § 1 k.k.w., a tym samym za czyn wyczerpujący znamiona tego przestępstwa, gdyż takie zachowanie nie zmienia stanu pozbawienia wolności na stan wolności.Wskutek niezgłoszenia się skazanego - z przyczyn od niego zależnych - w oznaczonym terminie do zakładu karnego albo ośrodka przystosowania społecznego skazany ten samowolnie przedłuża sobie legalne przebywanie na wolności, nadużywając w ten sposób okazanego mu zaufania w zakresie porządku i dyscypliny. Następstwem tego jest polecenie doprowadzenia tego skazanego do odpowiedniego zakładu (podobnie jak przewiduje to art. 42 § 2 k.k.w. w wypadku wykonania kary) oraz możliwość odpowiedzialności dyscyplinarnej w ramach odpowiedniego regulaminu (por. art. 56 i 102 k.k.w.).Za zajęciem powyższego stanowiska przemawia także okoliczność, że gdy ustawa za przestępstwo uznaje nie tylko samowolne (bezprawne) opuszczenie odpowiedniej jednostki (zakładu), ale także samowolne przebywanie poza nią wbrew obowiązkowi powrotu, to wyraźnie o tym stanowi w dyspozycji przepisu (por. art. 303 k.k.). Dyspozycji takiej nie zawiera jednak przepis art. 256 k.k.Za takim stanowiskiem przemawia także analogia do udzielenia przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności (art. 68 k.k.w.); w istocie rzeczy bowiem zezwolenia, o których wyżej mowa, oznaczają faktycznie przerwę w pozbawieniu wolności, a ustawa nie wiąże odpowiedzialności karnej z faktem niezgłoszenia się skazanego po upływie okresu przerwy.Przeciwko temu stanowisku natomiast nie może przemawiać unormowanie zawarte w art. 59 § 1 i art. 107 § 1 k.k.w. co do tego, że opuszczenie na oznaczony okres zakładu karnego lub ośrodka przystosowania społecznego nie odlicza się od okresu odbywania kary lub czasu pobytu w ośrodku przystosowania społecznego, co wskazywałoby na to, że ustawa uważa niejako, iż skazany odbywa karę pozbawienia wolności lub przebywa w ośrodku przystosowania społecznego także w okresie opuszczenia ich na podstawie zezwolenia. Pogląd taki - trafny w zakresie obliczania czasu pobytu skazanego we właściwym zakładzie - nie może być uznany za trafny przy ocenie znamion przestępstwa przewidzianego w art. 256 k.k., z którego wynika, że podmiotem tego przestępstwa może być tylko osoba faktycznie pozbawiona wolności w chwili podjęcia działania polegającego na bezprawnym uwolnieniu się.Ponadto należy mieć na względzie, że u podstaw nieodliczania okresu pobytu na wolności na podstawie zezwolenia leży nie prawna fikcja przebywania skazanego w zakładzie karnym lub w ośrodku przystosowania społecznego w okresie zwolnienia, lecz powody i cele takiego zezwolenia wskazane w odpowiednich przepisach kodeksu karnego wykonawczego; zezwolenie oparte na przepisie art 55 § 1 k.k.w. stanowi najwyższą nagrodę dla skazanego wyróżniającego się wzorową postawą, a zwłaszcza pilnością w pracy lub nauce, powodem zaś zezwolenia na podstawie art. 59 k.k.w. są wypadki losowe, a na podstawie art. 107 § 1 k.k.w. - sprawdzenie postępów resocjalizacji albo nagroda za wzorowe zachowanie i stosunek do pracy, a także choroba skazanego lub inny wypadek losowy, przy czym w jednym tylko wypadku może nastąpić to odliczenie, a mianowicie wówczas, gdy skazany w okresie zwolnienia nadużył zaufania (art. 59 § 1 zdanie drugie k.k.w.).Należy zaznaczyć, że to, co powiedziano wyżej, dotyczy odpowiednio tymczasowo aresztowanego w wypadku udzielenia mu zezwolenia określonego w art. 59 k.k.w. (art. 88 § 2 k.k.).