I PZP 3/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Feliksy B. i 8 innych przeciwko Zakładom Obuwia Gumowego "Stomil"" w Ł. o deputat węglowy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 13 stycznia 1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pracownikom zatrudnionym w przyzakładowych placówkach socjalnych przysługują te same świadczenia, w tym prawo do deputatu węglowego, jakie należą się zgodnie z przepisami obowiązującego układu zbiorowego pracy pracownikom całego zakładu pracy?",udzielił następującej odpowiedzi:Pracownikom przyzakładowego przedszkola przysługuje prawo do deputatu węglowego w naturze lub do ekwiwalentu pieniężnego w zamian za taki deputat - według norm i zasad określonych w rozdziale V układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego z dnia 15 listopada 1957 r. oraz w załączniku nr 5 do tego układu, jeżeli są oni pracownikami zakładów pracy, objętymi wspomnianym układem zbiorowym pracy.Natomiast pracownicy przyzakładowego przedszkola nie będący pracownikami zakładów korzystają na równi z tymi pracownikami jedynie z dodatkowych świadczeń socjalno-bytowych wynikających z postanowień układu (art. 69 cyt. układu). Przewidziany bowiem w rozdziale V tego układu deputat węglowy w naturze lub ekwiwalent pieniężny z zamian za taki deputat stanowi składnik wynagrodzenia za pracę, do którego nie mają zastosowania postanowienia rozdziału VIII układu dotyczące świadczeń socjalno-bytowych.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 20.VI.1974 r. Sąd Powiatowy częściowo uwzględnił powództwo 10 powodów zatrudnionych w przyzakładowych placówkach socjalnych pozwanych Zakładów Obuwia Gumowego "Stomil" o zapłatę równowartości deputatu węglowego należnego za ostatnie trzy lata. Sąd ustalił, że powodowie są zatrudnieni w przedszkolu przyzakładowym pozwanego przedsiębiorstwa i że zostali zaangażowani do pracy na podstawie umowy ze stroną pozwaną.Artykuł 36 układu zbiorowego pracy pracowników przemysłu chemicznego, obowiązujący strony, przewiduje obowiązek wydawania przez pracodawcę, na rzecz pracowników zatrudnionych w zakładach przemysłu chemicznego, deputatu węglowego w naturze lub wypłacania ekwiwalentu pieniężnego. Artykuł 69 tego układu, zawierający katalog świadczeń, jakie przysługują osobom zatrudnionym w przyzakładowych placówkach socjalnych, ma zdaniem Sądu zastosowanie tylko do tych osób, które nie są jednocześnie pracownikami zakładu pracy. Wreszcie art. 43 układu nie wyłącza pracowników zakładu zatrudnionych w przyzakładowych placówkach socjalnych od uprawnienia do deputatu węglowego.Przyjmując, że powodowie, choć zatrudnieni w przyzakładowych placówkach socjalnych, są jednak pracownikami pozwanego przedsiębiorstwa, Sąd zajął stanowisko, że przysługują im te same świadczenia, które są przewidziane dla pracowników całego zakładu pracy w zbiorowym układzie pracy.Taką samą interpretację przepisów układu zbiorowego przyjęły sądy i zakładowe komisje rozjemcze w innych sprawach o deputat węglowy wniesionych przez pracowników pozwanego przedsiębiorstwa, zatrudnionych w przyzakładowych placówkach socjalnych (przedszkola, żłobek).Rewizję do tego orzeczenia wniosło pozwane przedsiębiorstwo, kwestionując zawartą w wyroku wykładnię art. 36 i 69 układu zbiorowego pracy oraz podnosząc, że strony układu zbiorowego inaczej interpretują znaczenie wymienionych przepisów, że w jednej ze spraw tego samego rodzaju uchylona została przez Centralną Radę Związków Zawodowych, na skutek skargi Prokuratora Generalnego PRL, decyzja zakładowej komisji rozjemczej, uwzględniająca żądania pracowników.Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone na wstępie uchwały. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, powstaje uzasadniona wątpliwość co do właściwego rozumienia i stosowania art. 36 i 69 układu zbiorowego pracy pracowników przemysłu chemicznego. Wykładnia bowiem dokonana w zaskarżonym wyroku przez Sąd wychodzi z założenia, że o stosowaniu art. 36 układu do osób zatrudnionych w przyzakładowych placówkach socjalnych decyduje okoliczność, iż zostali oni przyjęci do pracy przez zakład przemysłu chemicznego na podstawie umowy o pracę, i że wobec tego nie dotyczy ich przepis wyłączający art. 69 układu zbiorowego. Przeciwko przyjętej przez Sąd wykładni przemawiają - jak wywodzi Sąd Wojewódzki - następujące fakty: że wynagrodzenie należne tego rodzaju pracownikom nie jest objęte taryfikatorem, stanowiącym część integralną układu zbiorowego pracy, i kształtuje się według zasad przyjętych dla pracowników państwowych placówek socjalnych, podlegających urzędom administracji terenowej; że wynagrodzenie to, chociaż wypłacane jest przez zakład pracy, jest z kolei refundowane zakładom przez urzędy administracji państwowej. Poza tym pracownicy przyzakładowych placówek socjalnych korzystają ze świadczeń, które z natury rzeczy nie przysługują innym pracownikom Zakładów (np. nieodpłatne lub częściowo odpłatne wyżywienie).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z materiałów zawartych w aktach sprawy, zagadnienie przedstawione w pytaniu prawnym jest niejednolicie rozstrzygane w judykaturze sądowej i w praktyce społecznych organów rozstrzygających spory pracownicze, jak również jest kontrowersyjne między stronami układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego, na tle którego wynikł niniejszy spór.U podłoża tej niejednolitej wykładni leży przede wszystkim zaliczanie deputatu węglowego w naturze lub ekwiwalentu pieniężnego w zamian za taki deputat do świadczeń socjalno-bytowych, z których korzystają pracownicy z mocy szczególnych postanowień wspomnianego układu zbiorowego pracy. W tym właśnie należy upatrywać źródła nieporozumienia.Deputat węglowy w naturze lub ekwiwalent pieniężny w zamian za taki deputat, przewidziany w rozdziale V układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego, następującym bezpośrednio po rozdziale IV, który normuje płace i wynagrodzenia dodatkowe, stanowi składnik wynagrodzenia za pracę; rządzą nim zasady bliżej określone we wspomnianym rozdziale V tego układu oraz w uchwale nr 106 Rady Ministrów z dnia 16 marca 1963 r. w sprawie norm i zasad wydawania deputatów węglowych (z.a. URM nr 25/63), częściowo zmienionej uchwałami Rady Ministrów nr 116/63 z dnia 1 kwietnia 1963 r., nr 238/63 z dnia 12 lipca 1963 r., nr 24/71 z dnia 28 stycznia 1971 r. i nr 308/71 z dnia 29 grudnia 1971 r. (nie publikowanymi, udostępnionymi Sądowi Najwyższemu przez Urząd Rady Ministrów).Prawo do deputatu węglowego przysługuje wszystkim pracownikom objętym układem zbiorowym pracy, z wyjątkiem taksatywnie wyliczonych w art. 43 układu, do których jednak powodowie nie należą.O tym, że deputat węglowy stanowi składnik wynagrodzenia za pracę, który przysługuje pracownikowi podobnie jak wynagrodzenie pieniężne z tytułu świadczenia pracy, przesądza uchwała Rady Ministrów z dnia 25 maja 1971 r. w sprawie składników funduszu płac (MP Nr 31, poz. 196).Do deputatu węglowego nie mają natomiast zastosowania postanowienia rozdziału VIII układu, dotyczące świadczeń socjalno-bytowych, którymi rządzą zasady określone we wspomnianym rozdziale VIII. Dlatego wnioski wysnute z faktu, że w rozdziale VIII nie wymienia się deputatu węglowego jako świadczenia, z którego korzystają pracownicy przyzakładowych placówek socjalnych, są chybione, ponieważ zasady rządzące deputatem węglowym zostały unormowane, jak o tym była mowa , w rozdziale V.Przedstawiony stan rzeczy uzasadnia pogląd, że pracownikom przyzakładowego przedszkola - jeżeli są pracownikami pozwanych Zakładów, objętymi układem zbiorowym pracy obowiązującym w tym przedsiębiorstwie - przysługuje prawo do deputatu węglowego w naturze lub do ekwiwalentu pieniężnego w zamian za taki deputat według norm i zasad określonych w rozdziale V układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego.Postanowienie natomiast art. 69 cyt. układu zbiorowego pracy, z mocy którego pracownicy przyzakładowych placówek socjalnych korzystają z dodatkowych świadczeń socjalno-bytowych na równi z pracownikami zakładu, w którym są zatrudnieni, dotyczy takich pracowników zatrudnionych w przyzakładowych placówkach socjalnych, którzy nie są pracownikami danego zakładu pracy objętego tym układem. Inne tłumaczenie tego postanowienia, w szczególności że dotyczy ono również pracowników przyzakładowych placówek socjalnych, będących jednocześnie pracownikami pozwanych Zakładów, objętymi układem zbiorowym pracy, jest nie do przyjęcia - jako sprzeczne z zasadą, że tym ostatnim przysługują wszelkie uprawnienia przewidziane w układzie. Uzasadnia to udzielenie dalszej odpowiedzi na przedstawione pytanie w tym kierunku, że pracownicy przyzakładowego przedszkola nie będący pracownikami pozwanych Zakładów korzystają wyjątkowo - na równi z pracownikami zakładu, w którym są zatrudnieni - z dodatkowych świadczeń socjalno-bytowych, bo tylko one są przedmiotem unormowania w rozdziale VIII układu zbiorowego pracy dla przemysłu chemicznego.Ustalenie, do jakiej grupy pracowników należą powodowie, jest rzeczą sądu merytorycznego, który w tym przedmiocie nie zgłosił w przedstawionym pytaniu prawnym wątpliwości.Z tych przyczyn należało udzielić odpowiedzi jak w uchwale.