III CZP 31/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, S. Rudnicki.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Marii L. przeciwko Stefanowi Z. o rozwiązanie umowy o dożywocie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 7 lutego 1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy powódka jako dożywotniczka może domagać się w drodze powództwa, opartego na art. 913 § 2 k.c., rozwiązania stosunku prawnego dożywocia, łączącego ją z pozwanym jako zobowiązanym, jeśli stosunek ten powstał z mocy samego prawa w wyniku zawarcia przez strony nieformalnej umowy o dożywocie i stwierdzony został ostateczną decyzją administracyjną opartą na art. 1 ust. 1 i art. 8 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych?",udzielił następującej odpowiedzi:Przepis art. 913 § 2 k.c., według którego umowa dożywocia może być w wypadkach wyjątkowych rozwiązana na żądanie dożywotnika, stosuje się odpowiednio również wtedy, gdy prawo dożywocia powstało z mocy prawa na podstawie art. 8 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250). Uzasadnienie faktyczneAktem własności ziemi z dnia 13.I.1973 r., wydanym przez Wydział Rolnictwa i Leśnictwa PPRN w P. na podstawie art. 1 ust. 1, art. 8 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), zostało stwierdzone, że Stefan Z. z mocy samego prawa stał się właścicielem nieruchomości o powierzchni 2,4463 ha w J. oraz że z tytułu nabycia nieruchomości z mocy samego prawa powstało prawo dożywocia na rzecz Marii L., urodzonej w 1879 r., przy czym treść dożywocia określa dołączona do aktu umowa, nabywca zaś ponosi osobistą odpowiedzialność za świadczenia objęte prawem dożywocia.Uwzględniając powództwo Marii L. przeciwko Stefanowi Z., Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 25.IV.1974 r. uznał "za rozwiązaną i pozbawioną skutków prawnych umowę o dożywocie, na podstawie której Wydział Rolnictwa i Leśnictwa PPRN w P. aktem własności ziemi z dnia 13.I.1973 r. nadał na własność pozwanemu nieruchomość we wsi J. (...)", i zobowiązał pozwanego do wydania opisanej nieruchomości w posiadanie powódki. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Wojewódzki rozważył, co następuje:Według stanowiska Sądu Wojewódzkiego decydujące znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne ma wyjaśnienie kwestii charakteru nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy uwłaszczeniowej. Jeżeli bowiem nabyciu temu przypisze się charakter pierwotny, to nabycie stwierdzone aktem własności ziemi, a więc decyzją administracyjną, jest ostateczne, poprzedzająca zaś to nabycie umowa dożywocia, sporządzona bez zachowania przewidzianej przez prawo formy aktu notarialnego, stanowi tylko jedną z przesłanek nabycia własności z mocy prawa. W konsekwencji tego rozumowania rozwiązanie stosunku dożywocia, powstałego z mocy prawa, na podstawie przepisów kodeksu cywilnego nie byłoby dopuszczalne.Zgodzić się trzeba z poglądem, że nabycie z mocy prawa własności nieruchomości przez jej posiadacza samoistnego na podstawie art. 1 ust 1 omawianej ustawy nie jest ustawową konwalidacją umowy, zawartej bez zachowania przewidzianej przez prawo formy, a stanowiącej podstawę objęcia tej nieruchomości w posiadanie. Trafne jest również spostrzeżenie, że nieformalna umowa, będąca podstawą objęcia przez rolnika nieruchomości w posiadanie, stanowi jedynie podstawową przesłankę nabycia własności z mocy prawa. Stwierdzenia te jednak wymagają uzupełnienia przez dodanie, że pomiędzy nieformalną umową, leżącą u podstaw dyspozycji art. 1 ust. 1 ustawy uwłaszczeniowej, a nabyciem własności nieruchomości z mocy prawa zachodzą związki przewidziane w dalszych przepisach tej ustawy. Charakter i skutki prawne tych związków są różne w zależności od rodzaju umowy, sporządzonej bez przewidzianej przez prawo formy. Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w związku z nabyciem własności nieruchomości, którą nabywca przed dniem wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej objął w posiadanie na podstawie umowy o dożywocie zawartej bez przewidzianej przez prawo formy, dalsze więc rozważania będą poświęcone problemom prawnym, dotyczącym uwłaszczenia w związku z objęciem w posiadanie nieruchomości na podstawie tego rodzaju umowy.Z nabyciem z mocy prawa własności nieruchomości, którą rolnik objął w samoistne posiadanie na podstawie nieformalnej umowy o dożywocie, ustawa wiąże daleko idące skutki. Mianowicie w myśl art. 8 ustawy jednocześnie z nabyciem przez posiadacza samoistnego z mocy prawa własności nieruchomości, stanowiącej przedmiot nieformalnej umowy o dożywocie, powstaje również z mocy prawa na rzecz dożywotnika prawo dożywocia, którego treść ustala się według nieformalnej umowy o dożywocie. Nie zachodzi tu wprawdzie konwalidacja nieformalnej umowy o dożywocie dlatego, że prawo dożywocia powstaje na rzecz dożywotnika z mocy prawa oraz że powstaje ono dopiero z dniem wejścia w życie ustawy uwłaszczeniowej. Niemniej jednak od tej chwili dożywotnik jest podmiotem prawa dożywocia, "do którego stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego".Artykuł 8 ustawy uwłaszczeniowej, zawierający cytowane odesłanie do przepisów kodeksu cywilnego, nie wprowadza w tym względzie jakichkolwiek ograniczeń czy wyłączeń poza zastrzeżeniem stosowania tych przepisów "odpowiednio". Kodeks cywilny z prawem dożywocia wiąże uprawnienia i obowiązki stron tego stosunku prawnego, określone w szczególności w art. 911-914 k.c. Jak już wspomniano, żadne z uprawnień dożywotnika, przewidzianych w tych przepisach, nie zostało wyłączone przez art. 8 ustawy uwłaszczeniowej. Dożywotnikowi przysługuje więc w warunkach określonych w art. 913 § 1 k.c., prawo żądania zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na rentę odpowiadającą wartości tych uprawnień, a w warunkach określonych w art. 913 § 2 k.c. - prawo żądania rozwiązania stosunku dożywocia. Zastrzeżenie w art. 8 ustawy uwłaszczeniowej, że przepisy kodeksu cywilnego dotyczące prawa dożywocia, do których należy także art. 913 § 2 k.c., stosuje się "odpowiednio", oznacza, iż przepisy te należy stosować z uwzględnieniem swoistej sytuacji, w której zarówno nabycie własności nieruchomości, jak i powstanie prawa dożywocia następuje nie z mocy umowy stron, lecz z mocy prawa. W związku z tym w warunkach przewidzianych w art. 913 § 2 k.c. żądanie sprowadza się do rozwiązania nie umowy o dożywocie, lecz stosunku dożywocia. Poza tym żądanie takie przysługuje takiemu tylko dożywotnikowi, który do chwili uwłaszczenia rolnika, będącego zobowiązanym z tytułu powstałego z mocy prawa na rzecz dożywotnika prawa dożywocia, był właścicielem nieruchomości i w takim charakterze zawarł z tym rolnikiem nieformalną umowę o dożywocie.Należy ponadto podkreślić, że rozwiązanie na podstawie art. 913 § 2 k.c. przez sąd stosunku dożywocia nie stanowi uchylenia decyzji administracyjnej, stwierdzającej z mocy prawa nabycie własności nieruchomości przez rolnika i powstanie prawa dożywocia na rzecz dożywotnika. Rozwiązanie stosunku dożywocia w niczym nie podważa tych decyzji, skoro rozwiązanie to jest skutkiem zdarzeń, które nastąpiły później, i skoro następuje ono ze skutkiem ex nunc, tj. z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądowego, wydanego przez sąd w granicach przysługujących mu kompetencji przewidzianych w art. 913 § 2 k.c. w związku z art. 8 ustawy uwłaszczeniowej, zawierającym wspomniane już odesłanie do przepisów kodeksu cywilnego.W związku z podniesioną przez Sąd Wojewódzki wątpliwością, czy przedstawiona wyżej wykładnia nie pozostaje w kolizji z celami ustawy uwłaszczeniowej, zmierzającymi do uporządkowania własności gospodarstw rolnych i stworzenia odpowiednich warunków dla intensyfikacji produkcji rolnej, należy zauważyć, że przy wykładni wymienionych przepisów nie można nie doceniać skuteczności cywilnoprawnych środków ochrony produkcji rolnej. Nadrzędny interes społeczno-gospodarczy, nakazujący ochronę indywidualnych gospodarstw rolnych pracujących chłopów, nie jest domeną jedynie unormowań prawnoadministracyjnych, lecz również prawa cywilnego, czego wyrazem jest - między innymi - przepis art. 131 k.c. Dyrektywa interpretacyjna wyrażona w tym przepisie nie może ujść uwadze sądów orzekających o rozwiązaniu stosunku dożywocia. Już sam przepis art. 913 § 2 k.c. w swej hipotezie zakłada wyjątkowość sytuacji, uzasadniającej rozwiązanie stosunku dożywocia. Wyjątkowość ta polega na tym, że rozwiązanie tego stosunku jest środkiem ostatecznym, dopuszczalnym wtedy, gdy zawodzą inne środki, w szczególności gdy nie jest możliwe zapewnienie egzystencji dożywotnika w drodze zamiany świadczeń wynikających z treści prawa dożywocia na rentę. Dlatego też przy ocenie przez sąd żądania dożywotnika, opartego na przepisie art. 913 § 2 k.c., obowiązkiem sądu jest zarówno szczegółowe rozważenie usprawiedliwionych interesów obu stron, jak i dogłębne rozważenie skutków rozstrzygnięcia sprawy z punktu widzenia ogólniejszego interesu społeczno-gospodarczego.Z przedstawionych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.