III CZP 23/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: E. Mielcarek, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Antoniego K. o dział spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu postanowieniem z dnia 4 kwietnia 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy decyzja uchylająca w wyniku wznowienia postępowania administracyjnego akt własności ziemi, wydany na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), wywołuje skutki prawne ex tunc czy ex nunc?2. Czy osoba, która w dacie sporządzania umowy o przeniesienie własności nieruchomości była właścicielem tej nieruchomości według prawomocnego aktu własności ziemi, uchylonego następnie, mogła skutecznie przenieść własność?"udzielił następującej odpowiedzi:1.Decyzja uchylająca w wyniku wznowienia postępowania administracyjnego akt własności ziemi, wydany na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), wywołuje skutki wstecz (ex tunc). 2.Osoba, która zawarła umowę nabycia nieruchomości od osoby, na rzecz której wydany został akt własności ziemi na podstawie art. 1 powołanej ustawy, uchylony następnie w wyniku wznowienia postępowania, nabywa własność tej nieruchomości, jeżeli chroni ją rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20 pr. rzecz. w zw. z art. III pkt 3 przep. wprow. k.c.). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Sąd Powiatowy w Kaliszu postanowieniem z dnia 8.X.1970 r. zniósł współwłasność i dokonał działu spadku po Bronisławie K. zmarłym dnia 1.X.1934 r. w ten sposób, że gospodarstwo rolne położone w C., składające się z dwóch nieruchomości o powierzchni 33.592 ha i 4.900 ha, przyznał na własność Antoniemu K. i zasądził od niego tytułem spłat na rzecz Joanny Marty K. kwotę 64.456 zł oraz na rzecz Józefa K. kwotę 10.000 zł, rozłożył płatność zasądzonych spłat na raty, a ponadto nakazał Joannie Marcie K. wydanie opisanego gospodarstwa Antoniemu K.Wspomniane postanowienie zostało zaskarżone przez uczestniczkę postępowania Joannę Martę K. i wnioskodawcę Antoniego K., przy czym przez tego ostatniego tylko w części orzekającej o spłatach.Powiatowe Biuro Geodezji i Urządzeń Rolnych w K. pismem z dnia 26.VI.1972 r. powiadomiło Sąd Wojewódzki, że toczy się postępowanie w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), wszczęte z wniosku Joanny Marty K. W tej sytuacji Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 27.VI.1972 r. zawiesił postępowanie w sprawie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania administracyjnego toczącego się na podstawie podanej uprzednio ustawy.Wydział Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. aktem własności ziemi z dnia 17.I.1973 r. stwierdził, że Joanna Marta K. stała się właścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 7,51 ha, położonej we wsi C.Od tej decyzji odwołali się Antoni K. i Józef K., wnosząc o jej uchylenie.Wojewódzka Komisja do Spraw Uwłaszczeń w P. nie uwzględniła ich odwołania i decyzją z dnia 27.III.1973 r. utrzymała w mocy akt własności ziemi z dnia 17.I.1973 r.Joanna Marta K., posiadając prawomocny akt własności ziemi, sprzedała całe gospodarstwo Janowi i Jadwidze małżonkom H. aktem notarialnym, sporządzonym w czerwcu 1973 r.Wojewódzka Komisja do Spraw Uwłaszczeń decyzją z dnia 30.XI.1973 r. wznowiła postępowanie w sprawie zakończonej decyzją ostateczną Wojewódzkiej Komisji do Spraw Uwłaszczeń z dnia 27.III.1973 r. i jednocześnie uchyliła powołaną decyzję oraz akt własności ziemi z dnia 17.I.1973 r., a ponadto orzekła, że Joanna Marta K. nie nabyła z mocy prawa własności gospodarstwa rolnego o pow. 7,51 ha, położonego w C.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego, należy zauważyć, co następuje:Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego dotyczy oceny skutków, jakie wywołuje uchylenie decyzji administracyjnej, a w szczególności czy decyzja administracyjna uchylająca wcześniejszą decyzję z uwagi na jej wadliwość wywołuje skutki wstecz, czy też dopiero z chwilą wydania nowej decyzji uchylającej decyzję poprzednią.W nauce prawa administracyjnego wyodrębnia się spośród aktów administracyjnych wadliwych akty dotknięte wadliwością istotną, której stwierdzenie musi spowodować uchylenie danego aktu, oraz akty nieważne, a więc takie, które z reguły nigdy nie wywarły zamierzonych aktów prawnych.W obu jednak wypadkach z uwagi na przyjęcie domniemania mocy obowiązującej skuteczności prawnej aktu administracyjnego potrzebny jest inny akt administracyjny, który by stwierdzał stopień niewłaściwości i ewentualnie uchylił lub unieważnił akt wadliwy.Oznacza to, że akt administracyjny dotknięty wadami lub zgoła nieważny ma moc obowiązującą, dopóki nie zostanie we właściwej drodze uchylony.Powyższe stwierdzenie nie daje jednak jeszcze odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne. Dla oceny zasięgu skutków przy uchyleniu aktu administracyjnego istotne znaczenie ma także okoliczność, czy uchylenie tego aktu nastąpiło wskutek unieważnienia czy też wskutek istotnej wadliwości.Uchylenie decyzji z powodu unieważnienia, a więc w przypadkach wymienionych w art. 137 § 1 k.p.a., powoduje zniesienie wszystkich skutków tą decyzją wywołanych, i to wstecz - od chwili jej wydania. Uchylenie natomiast decyzji dotkniętej istotną wadliwością powoduje z reguły przerwanie dalszego jej oddziaływania.Jednakże i w tym przypadku dla oceny zasięgu skutków przy uchyleniu danej decyzji nie bez znaczenia jest okoliczność, czy mamy do czynienia z decyzją o charakterze deklaratoryjnym, a więc decyzją potwierdzającą stosownie do wymagań prawa, że powstały konkretne fakty wywołujące skutki prawne, czy też z decyzją o charakterze konstytutywnym, a więc decyzją, która tworzy nowe lub zmienia albo uchyla istniejące stosunki administracyjnoprawne, przy czym zmiana konkretnej sytuacji następuje nie z mocy samej ustawy, lecz w mocy aktu administracyjnego.Ustawa z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych w art. 12 przewiduje wydanie przez organ administracji państwowej dwu rodzajów decyzji, a mianowicie decyzji stwierdzającej nabycie nieruchomości przez posiadacza samoistnego oraz decyzji konstytutywnej, orzekającej o przekazaniu nieruchomości na własność dotychczasowego posiadacza zależnego.Wydanie decyzji o charakterze deklaratywnym ma miejsce w przypadkach wymienionych w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy, a więc w przypadkach, kiedy nabycie własności nieruchomości przez ich posiadaczy samoistnych następuje z mocy samego prawa. Decyzja taka stwierdza jedynie nabycie własności, które już nastąpiło z mocy samego prawa.Charakter konstytutywny ma natomiast decyzja wydana w przypadkach przewidzianych w art. 2 ustawy.W przypadku istotnej wadliwości decyzji konstytutywnej ustanie skutków tą decyzją wywołanych nastąpi dopiero z datą uchylenia tej decyzji. Jeżeli natomiast chodzi o decyzję deklaratywną, a więc stwierdzającą, że powstały konkretne fakty wywołujące skutki prawne, należy uznać, iż uchylenie takiej decyzji z powodu istotnej jej wadliwości wywołuje skutki wstecz (ex tunc). Uchylenie bowiem takiej decyzji oznacza, że fakty, na podstawie których decyzja ta została wydana, a które w razie ich istnienia powodowałyby nabycie nieruchomości z mocy samego prawa, w rzeczywistości nie zachodziły.Z tych względów uznać należy, że decyzja uchylająca w wyniku wznowienia postępowania administracyjnego akt własności ziemi, wydany na podstawie art. 1 omawianej ustawy, wywołuje skutki wstecz.Przedstawiona przez Sąd Wojewódzki wątpliwość powstała m.in. z tego powodu, że - jak to zaznaczono na wstępie - Joanna Marta K., posiadając prawomocny akt własności ziemi, sprzedała następnie całe gospodarstwo i już po sporządzeniu aktu notarialnego organ administracji państwowej wydał w trybie wznowienia postępowania decyzję uchylającą akt własności ziemi. Powstaje więc zagadnienie, jak kształtuje się ochrona nabywcy tego gospodarstwa. Odpowiadając na to pytanie, należy zauważyć, że w ustawie nie ma przepisu, który by wyłączał w stosunku do osób określonych w art. 1 ustawy skutki prawne wynikające z przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20-22 prawa rzeczowego, utrzymane w mocy przez art. III pkt 3 przep. wprow. k.c.).Również takiego wyłączenia nie można dopatrywać się w charakterze i celu ustawy. Dlatego też w grę może wchodzić indywidualne wyłączenie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych w stosunku do osoby, która zawarła umowę nabycia nieruchomości od osoby, na rzecz której wydany został akt własności ziemi na podstawie art. 1 powołanej ustawy, uchylony następnie w wyniku wznowienia postępowania.Wychodząc z tych założeń, na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.