U 3/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: ppłk C. Bakalarski (sprawozdawca), płk J. Drohomirecki, płk Z. Furtak, płk J. Gawrysiak, płk J. Górski, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak (sprawozdawca), płk C. Lipski, ppłk W. Morawski, płk A. Porzecki, płk S. Wojtczak. Zastępca Naczelnego Prokuratora Wojskowego: płk A. Suski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia przez pełny skład Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 1974 r., uzupełnionego pismem z dnia 25 lutego 1975 r., o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy dopełnienie warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przez sprawcę zbrodni określonej w art. 124 § 1 k.k. przeistacza popełnioną zbrodnię w występek, czy też skutkuje jedynie swoiste nadzwyczajne złagodzenie kary?"i po wysłuchaniu prokuratora na podstawie art. 24 lit. d ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. W orzecznictwie zarysowały się dwa przeciwstawne poglądy co do uregulowania prawnego zawartego w art. 125 k.k., z którego wynika, że jeżeli sprawca przestępstwa określonego w art. 122 (zdrada Ojczyzny), 123 (zamach na niepodległość, terytorium, ustrój, moc obronną PRL) lub 124 § 1 k.k. (szpiegostwo) dobrowolnie poniechał dalszej działalności i ujawnił wobec organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkie istotne okoliczności popełnionego czynu, sąd zamiast kary przewidzianej w tych przepisach (tj. kary pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 10, 8 lub 5 lat albo kary śmierci) wymierza karę pozbawienia wolności od roku do lat 10.Pierwszy z tych poglądów głosi, że dopełnienie warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przez sprawcę przestępstwa określonego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. przeistacza to przestępstwo ze zbrodni (typ zasadniczy) w występek (typ uprzywilejowany). Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w powiększonym składzie sędziów Izby Wojskowej w uchwałach z dnia 2 czerwca 1973 r. - U. 1/73 (OSNKW 1973, z. 7-8, poz. 100) i z dnia 22 stycznia 1974 r. - U. 3/73 (nie publikowana), kiedy to odpowiadając na pytania zwykłego składu sędziów tejże Izby orzekł:1. W stosunku do sprawcy skazanego na podstawie art. 125 k.k. nie mają zastosowania przepisy odnoszące się do orzekania kar dodatkowych przewidzianych w wypadku skazania za zbrodnię (art. 40 § 1 pkt 2 i art. 46 § 1 pkt 1 k.k.) (U. 1/73).2. Jeżeli sprawca przestępstwa określonego w art. 124 § 1 k.k. dopełnił warunków przewidzianych w art. 125 k.k., to karalność tego przestępstwa ustaje z upływem 10 lat od czasu jego popełnienia (U. 3/73).Pogląd ten - co wynika wyraźnie z uzasadnienia wspomnianych uchwał - opiera się na założeniu, że wymienione w części dyspozycyjnej art. 125 k.k. warunki czynnego żalu sprawcy uzupełniają znamiona przestępstw określonych w art. 122, 123 i 124 § 1 k.k. i odejmując od zawartości kryminalnej tych czynów pewną dozę społecznego niebezpieczeństwa tworzą ich uprzywilejowany typ, natomiast zawarte w części dyrektywnej art. 125 k.k. oznaczenie granic wymierzanej przez sąd kary stanowi odpowiadające temu zmniejszonemu stopniowi społecznego niebezpieczeństwa łagodniejsze ustawowe zagrożenie czynu, którego dolny próg - niższy od przewidzianego dla zbrodni (art. 5 § 2 k.k.) - wskazuje, iż chodzi o występek (art. 5 § 3 k.k.).Drugi pogląd sprowadza się do twierdzenia, że dopełnienie warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przez sprawcę przestępstwa określonego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. skutkuje wyłącznie swoiste nadzwyczajne złagodzenie kary za popełnioną zbrodnię. Według tego poglądu przepis art. 125 k.k. niczym nie uzupełnia znamion przestępstwa stypizowanego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k., lecz jedynie opisuje zachowanie sprawcy po popełnieniu przestępstwa składające się na pożądaną postać czynnego żalu, która uzasadnia odstąpienie od zwyczajnego wymiaru kary. W tym ujęciu końcowa część art. 125 k.k. zawiera też tylko skierowaną pod adresem sądu dyrektywę wymiaru kary, a nie nowe ustawowe zagrożenie czynu, którego charakter nie ulega zmianie. Za tym poglądem opowiedział się Sąd Najwyższy w zwykłym składzie sędziów Izby Wojskowej w wyrokach z dnia 28 października 1974 r. - Rs 15/74 i z dnia 1 lutego 1975 r. - Rs 3/75 (nie publikowanych), co w pierwszym wypadku (Rs 15/74) znalazło wyraz w uwzględnieniu rewizji obrońcy domagającej się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji na tej podstawie, że występek (art. 125 k.k.) szpiegostwa w odróżnieniu od zbrodni szpiegostwa (art. 124 § 1 k.k.) nie podlega orzecznictwu sądów wojskowych (art. 565 pkt 2 k.p.k.), w drugim natomiast (Rs 3/75) - w uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji umarzającego postępowanie karne o szpiegostwo połączone z czynnym żalem sprawcy z powodu upływu terminu przedawnienia przewidzianego dla występku.II. Przedstawionej wyżej rozbieżności poglądów w orzecznictwie nie da się usunąć w drodze gramatycznej wykładni przepisu art. 125 k.k.Omawiany przepis bowiem nie wspomina ani o "podleganiu karze", ani o "nadzwyczajnym złagodzeniu kary". Za tym, że chodzi tu o nadzwyczajne złagodzenie kary, wydaje się przemawiać użyty w tym przepisie zwrot: "sąd wymierza karę", który w kodeksie karnym służy do określenia dyrektyw wymiaru kary (por. np. art. 50 § 1, art. 52, 57 § 3, art. 59 § 1 k.k.), a za tym, że chodzi o nowe ustawowe zagrożenie czynu - liczbowe wyznaczenie granic wymierzonej przez sąd kary.Wynika z tego, że przy rozstrzyganiu kwestii, o wyjaśnienie której wniósł Prezes Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, trzeba posłużyć się innymi rodzajami wykładni:1. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na treść art. 79 ust. 2 Konstytucji PRL, według którego: "Zdrada Ojczyzny: szpiegostwo, osłabianie sił zbrojnych, przejście na stronę wroga - karana jest z całą surowością prawa jako najcięższa zbrodnia".Jest oczywiste, że wskutek czynnego żalu sprawcy (art. 125 k.k.) zdrada Ojczyzny (art. 122 k.k.) lub szpiegostwo (art. 124 § 1 k.k.) nie przestaje być w ogóle zdradą Ojczyzny lub szpiegostwem. Skoro zatem przepis ustawy konstytucyjnej stanowi, że zdrada Ojczyzny i szpiegostwo karane są jako "najcięższa zbrodnia", to przepis ustawy karnej nie może stanowić, iż zdrada Ojczyzny i szpiegostwo karane są jako "występek". Karanie czynu - to nic innego jak zagrożenie go stosowną karą w ustawie karnej. Przepis ustawy karnej może więc, bez wchodzenia w kolizję ze wspomnianym przepisem ustawy konstytucyjnej, upoważniać lub zobowiązywać sąd do łagodniejszego potraktowania sprawcy zbrodni zdrady Ojczyzny lub szpiegostwa, który po jej popełnieniu okazał czynny żal. Karanie sprawcy - to przecież wymierzanie mu kary w ramach ustawowego zagrożenia czynu, poniżej lub powyżej określonych progów tego zagrożenia (nadzwyczajne złagodzenie lub nadzwyczajne obostrzenie kary), a w pewnych wypadkach również rezygnacja z karania.Pogląd zatem, że zdrada Ojczyzny lub szpiegostwo występuje w kodeksie karnym w dwóch postaciach - w postaci zbrodni (art. 122 lub 124 § 1) i w postaci występku (art. 125) - jest nie do pogodzenia z postanowieniami Konstytucji PRL. Od zarzutu tego wolny jest natomiast pogląd przeciwny, że kodeks karny przewiduje jedynie zbrodnię zdrady Ojczyzny (art. 122) lub szpiegostwa (art. 124 § 1), za którą - w razie okazania przez sprawcę czynnego żalu - następuje nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 125).2. Drugim ważkim argumentem, który należy mieć na względzie przy interpretacji przepisu art. 125 k.k., jest ratio legis tego przepisu, wyłożona w motywach ustawodawczych.W uzasadnieniu do kodeksu karnego stwierdza się jednoznacznie, że rozbudowana w przepisach rozdziału XIX kodeksu karnego (art. 124 § 3, art. 125, 128 § 2 i 3) instytucja czynnego żalu: "(...) zezwala na stosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary, a nawet na zaniechanie ścigania sprawcy, który dobrowolnie poniechał dalszej działalności antypaństwowej i ujawnił wobec organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkie istotne okoliczności popełnionego czynu" (Projekt kodeksu karnego, Warszawa 1968, s. 129-130).Jak z tego wynika, pogląd, że przepis art. 125 k.k. przewiduje jedynie nadzwyczajne złagodzenie kary za zbrodnię określoną w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k., jest zgodny z treścią motywów ustawodawczych. Pogląd przeciwny nie znajduje natomiast w nich żadnego oparcia.3. Przy interpretacji przepisu art. 125 k.k. - i to jest kolejny argument - należy mieć na względzie także niemożliwość zakładania antynomii pomiędzy tym przepisem a przepisem art. 128 § 3 k.k.Nie można bowiem przyjmować, że czynny żal sprawcy zbrodni określonej w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. przeistacza tę zbrodnię w występek, gdy zachodzi postać dokonana (art. 125 k.k.), skoro nie czyni tego, gdy zachodzi postać usiłowana (art. 128 § 3 k.k.). W razie usiłowania zbrodni określonej w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. zawiadomienie organu powołanego do ścigania przestępstw o wszystkich istotnych okolicznościach popełnionego czynu (art. 128 § 3 k.k.) ma przecież tylko ten skutek, że w sytuacji przewidzianej w art. 13 § 1 k.k. sprawca "nie podlega karze" (co nie znaczy, że "nie popełnia przestępstwa", czyli w tym wypadku zbrodni), natomiast w sytuacji przewidzianej w art. 13 § 2 k.k. istnieje jedynie możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary. Jak zaś wiadomo, nadzwyczajne złagodzenie kary nie przeistacza zbrodni w występek, podobnie jak nadzwyczajne obostrzenie kary (art. 59 § 1 lub art. 60 § 1 k.k.) nie przeistacza występku w zbrodnię.Ten argument przemawia więc także przeciwko poglądowi, że dopełnienie warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przez sprawcę przestępstwa określonego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. przeistacza to przestępstwo ze zbrodni (typ zasadniczy) w występek (typ uprzywilejowany), nakazując jednocześnie opowiedzieć się za poglądem przeciwnym.4. Wreszcie nie można zapomnieć o przyjętych w kodeksie karnym zasadach konstrukcji przepisów określających stany przestępstw.Czynny żal sprawcy, bez względu na to, w jakiej postaci się objawia, nigdzie w kodeksie karnym nie należy do znamion przestępstwa, uzasadnia natomiast nadzwyczajne złagodzenie kary, odstąpienie od wymierzenia kary (np. art. 141 i 243 k.k.), a nawet bezkarność (np. art. 124 § 3 i 277 § 1 k.k.).Przyjęcie, że wypadek przewidziany w art. 125 k.k. stanowi wyjątek, jest niemożliwe zarówno ze względu na przedstawione wyżej argumenty, jak i ze względu na szereg wynikających z takiego przyjęcia konsekwencji, w praktyce niewytłumaczalnych. Dla przykładu wystarczy wskazać, że gdyby czynny żal sprawcy stanowił znamię przestępstwa uprzywilejowanego (art. 125 k.k. w zw. z art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k.), to za czas popełnienia takiego przestępstwa (art. 4 § 1 k.k.) należałoby konsekwentnie przyjąć czas zrealizowania końcowego aktu czynnego żalu, czyli czas ujawnienia wobec organu powołanego do ścigania przestępstw wszystkich istotnych okoliczności popełnionego czynu, co ze względu na to, że chodzi o działanie społecznie pożądane, byłoby zupełnie niezrozumiałe. Poza tym należałoby uznać, że wszystkie sprawy o szpiegostwo (art. 124 § 1 k.k.) oraz o połączoną z działaniem na rzecz obcego wywiadu zdradę Ojczyzny (art. 122 k.k.), podlegające ze względu na przedmiot tych przestępstw orzecznictwu sądów wojskowych, w razie okazania przez sprawcę czynnego żalu (art. 125 k.k.) przestają temu orzecznictwu podlegać, gdyż przepis art. 565 pkt 2 k.p.k. ustanawiający właściwość sądów wojskowych w odniesieniu do przestępstw zasadniczych nie wspomina o przestępstwie uprzywilejowanym. To zaś również jest nie do pomyślenia, skoro w myśl art. 565 pkt 2 k.p.k. orzecznictwu sądów wojskowych podlegają sprawy o przestępstwa określone w art. 128 k.k., czyli nawet o przygotowanie do szpiegostwa (art. 124 k.k.) i połączonej z działaniem na rzecz obcego wywiadu zdrady Ojczyzny (art. 122 k.k.), choćby sprawca okazał czynny żal. A zatem fakt, że przepis art. 565 pkt 2 k.p.k. nie wspomina o przestępstwie uprzywilejowanym (art. 125 k.k.), można wytłumaczyć tylko tym, że takie przestępstwo w ogóle nie istnieje.III. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nie można aprobować wyrażonego we wspomnianych na wstępie uchwałach z dnia 2 czerwca 1973 r. - U 1/73 i z dnia 22 stycznia 1974 r. - U 3/73 poglądu, że dopełnienie przez sprawcę przestępstwa określonego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przeistacza to przestępstwo ze zbrodni (typ zasadniczy) w występek (typ uprzywilejowany). Należy natomiast podzielić pogląd wyrażony w wyrokach z dnia 28 października 1974 r. - Rs 15/74 i z dnia 1 lutego 1975 r. - Rs 3/75, że dopełnienie warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przez sprawcę przestępstwa określonego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. skutkuje jedynie swoiste nadzwyczajne złagodzenie kary za zbrodnię.Swoistość tego nadzwyczajnego złagodzenia kary wyraża się nie tylko w tym, że sąd może wymierzyć karę poniżej dolnej granicy zagrożenia przewidzianego w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k. według innej reguły niż określona w art. 57 § 3 pkt 1 k.k., lecz także w tym, że nie może wymierzyć kary powyżej 10 lat pozbawienia wolności, co jest dopuszczalne na podstawie wspomnianych przepisów.Jeżeli sąd wymierzy sprawcy karę poniżej dolnej granicy zagrożenia przewidzianej w art. 122, 123 lub 124 § 1 k.k., to może również na podstawie art. 57 § 4 k.k. odstąpić od orzeczenia kary dodatkowej, chociażby orzeczenie jej było obowiązkowe. Skoro bowiem do odstąpienia od wymierzenia kary dodatkowej upoważnia wymierzenie sprawcy kary poniżej dolnej granicy zagrożenia według reguły określonej w art. 57 § 3 pkt 1 k.k., to tym bardziej upoważnia do tego wymierzenie sprawcy kary poniżej dolnej granicy zagrożenia według reguły określonej w art. 125 k.k., która jest korzystniejsza.IV. Z przedstawionych wyżej powodów Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Wojskowej, odpowiadając na zawarte we wniosku Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego pytanie, wyraża pogląd, że dopełnienie warunków przewidzianych w art. 125 k.k. przez sprawcę zbrodni określonej w art. 124 § 1 k.k. nie przeistacza tejże zbrodni w występek, lecz skutkuje jedynie swoiste nadzwyczajne złagodzenie kary.Oznacza to, że skazanie sprawcy następuje w takim wypadku na podstawie art. 124 § 1 k.k., natomiast do wymierzenia mu kary dochodzi na podstawie art. 124 § 1 z zastosowaniem art. 125 k.k.