V PZP 8/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Formański, S. Rejman, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski, T. Szymanek (współsprawozdawca), M. Wilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL K. Soboty, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Prokuratora Generalnego PRL, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy podwyżka wynagrodzeń w górnictwie węglowym wynikająca z § 2 protokołu dodatkowego nr 355/PW z dnia 2 października 1974 r. stanowi zmianę stosunków w rozumieniu art. 907 § 2 kodeksu cywilnego i uzasadnia podwyższenie rent przyznanych na podstawie art. 444 § 2 k.c.?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wynagrodzenie specjalne przewidziane w § 2 protokołu dodatkowego nr 355/PW z dnia 2 października 1974 r. do układu zbiorowego pracy z dnia 15 kwietnia 1957 r. (obecnie § 25 ust. 7 i 8 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 stycznia 1975 r.) tylko wówczas może uzasadniać podwyższenie renty przyznanej na podstawie prawa cywilnego, gdy - po rozważeniu całokształtu okoliczności powstałych po zawarciu ugody lub prawomocnym orzeczeniu sądu (m.in. wieku, następstw w stanie zdrowia związanych i nie związanych z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, podwyżki rent z ubezpieczenia społecznego, wykształcenia, możliwości zarobkowych) - poszkodowany wykaże, że nastąpiła istotna zmiana stosunków w rozumieniu art. 907 § 2 k.c. Uzasadnienie faktyczneIProtokół dodatkowy nr 355/PW z dnia 2 października 1974 r. do układu zbiorowego pracy, zawartego między Ministrem Górnictwa i Energetyki a Związkiem Zawodowym Górników w dniu 15 kwietnia 1957 r., stanowi w § 2 ust. 1, że pracownicy fizyczni i pracownicy dozoru oddziałowego do sztygara oddziału włącznie, zatrudnieni pod ziemią w kopalniach węgla kamiennego, którzy w danym miesiącu kalendarzowym przepracowali wszystkie dni określone w harmonogramie pracy, otrzymują specjalne wynagrodzenie z "Karty Górnika". Oblicza się je dla pracowników fizycznych według załącznika nr 1 i 1a, a dla pracowników umysłowych według załącznika nr 2 do protokołu dodatkowego - podwyższone o 100%.Pozostali pracownicy umysłowi, jak wynika z ust. 2 i 3 tegoż § 2, otrzymują także specjalne wynagrodzenie pod warunkiem przeprowadzenia w oznaczonym zakresie kontroli robót dołowych.Zgodnie z ust. 4 § 2 za efektywne przepracowanie wszystkich dni uważa się pracę w ciągu dni określonych w miesięcznym harmonogramie pracy, do których zalicza się także dni wolne udzielone pracownikowi z tytułu skracania czasu pracy i urlopu wypoczynkowego.Treść tych przepisów - bez zmian merytorycznych - została ujęta w załączniku nr 1 (§ 25 ust. 7 i 8) do układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 stycznia 1975 r., zawartego między Ministrem Górnictwa i Energetyki a Zarządem Głównym Związku Zawodowego Górników.Protokół dodatkowy nr 355/PW, jak i załącznik nr 1 do obecnie obowiązującego układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego, mają moc prawną każdocześnie obowiązującego układu.Przez włączenie protokołu dodatkowego nr 355/PW do obowiązującego od 1 stycznia 1975 r. układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego jako jego integralnej części - strony układu potraktowały specjalne wynagrodzenie, o którym mowa, jako stały składnik zarobków górników zatrudnionych pod ziemią.Ten szczególny dodatek jest ściśle zespolony z płacą zasadniczą, o czym świadczą powołane w § 2 ust. 1 protokołu nr 355/PW (§ 25 ust. 1 zał. nr 1 do u.z.p.) tabele stawek wynagrodzenia miesięcznego z "Karty Górnika" dla pracowników zatrudnionych pod ziemią i opłacanych według tabel "A", "B" i "C".Pracownikom w razie braku absencji, o której mowa w omawianym przepisie, przysługuje z tego tytułu roszczenie, tak jak przysługuje im roszczenie o zapłatę wynagrodzenia zasadniczego.IIPrzewidziana w protokole dodatkowym nr 355/PW podwyżka wynagrodzenia stanowi tylko jedną z okoliczności, która może, lecz nie musi prowadzić do uwzględnienia powództwa na podstawie art. 907 § 2 k.c.Przepis ten ma charakter wyjątkowy, może bowiem być podstawą do zmiany, a nawet uchylenia obowiązku wynikającego z ugody lub prawomocnego wyroku. Z tej przyczyny podlega on ścisłej wykładni.Wyrok prawomocny ma moc wiążącą między tymi samymi stronami co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.). Zasądzenie renty nie może zaś nastąpić bez ustalenia jej rozmiaru i czasu trwania według zasad prawdopodobieństwa w chwili wydania wyroku.Przyszłości jednak z całą pewnością nie można przewidzieć. Może ona bowiem okazać się inna od przewidzianej i dlatego art. 907 § 2 k.c. zezwala na zmianę zasądzonych świadczeń w razie stwierdzenia nowych faktów uzasadniających taką zmianę.Sąd nie może jednak ograniczyć się do rozważenia tylko jednej okoliczności, ale musi rozpoznać sprawę uwzględniając wszystkie okoliczności, jakie zaszły po zawarciu ugody lub uprawomocnienia się wyroku.Z tej przyczyny nie jest możliwe ograniczenie się do udzielenia na przedstawione pytanie prawne wprost odpowiedzi twierdzącej lub przeczącej.IIIOceniając roszczenie powoda o podwyższenie renty uzupełniającej na podstawie art. 907 § 2 k.c., sąd uwzględnia tylko okoliczności powstałe po zawarciu ugody lub po orzeczeniu sądu (por. OSNCP 1973, z. 3, poz. 38 i OSNCP 1974, z. 2, poz. 22).Nie objęte są przeto oceną sądu ustalenia dokonane już w poprzednim orzeczeniu czy ugodzie, a dotyczące odpowiedzialności zakładu pracy za skutki wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, przyczynienia się pracownika do powstania szkody oraz jego możliwości awansowych. Ustalenia te bowiem są w wymienionym zakresie wiążące dla sądu rozpoznającego sprawę o zmianę wysokości lub czasu trwania renty.W pozostałym zakresie proces toczy się na tych samych zasadach, które obowiązują przy ustalaniu renty uzupełniającej na podstawie przepisów art. 444 § 2 czy art. 446 § 2 k.c.Jeżeli np. powód ukończył 55 lat życia przed wejściem w życie protokołu dodatkowego nr 355/PW, to wówczas - w świetle obowiązujących zarządzeń - nie byłoby możliwe zatrudnianie go pod ziemią. Tym samym zmiana, wynikająca z omawianego tu protokołu dodatkowego, nie miałaby dla niego zastosowania.Z reguły także nieuzasadnione byłoby z tego tytułu roszczenie o zmianę wysokości renty byłego górnika dołowego, który - jeszcze przed zaliczeniem go do jednej z grup inwalidów - opuszczał pracę z samoistnych przyczyn chorobowych.Dotyczy to również takich górników, którzy - z braku odpowiedniego doświadczenia i przeszkolenia - nie mogliby sprostać szczególnym wymaganiom w zakresie obsługi nowych, skomplikowanych maszyn i urządzeń.W omawianym procesie sąd musi wyjaśnić i ustalić m.in., czy w sprawie o zmianę renty nastąpiła:1) podwyżka wynagrodzeń, 2) podwyżka rent z ubezpieczenia społecznego,3) zmiana w stanie zdrowia powoda wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,4) zmiana w stanie zdrowia powoda z przyczyn nie związanych z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,5) zmiana w zakresie zarobków powoda osiąganych lub możliwych do osiągnięcia, z uwzględnieniem czasu potrzebnego na przystosowanie się do sytuacji wywołanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową.Prawo do specjalnego wynagrodzenia ze 100-procentową podwyżką nie przysługuje pracownikowi, gdy nastąpiły takie zdarzenia, jak: wypadek, choroba, pogrzeb w najbliższej rodzinie czy wezwanie do sądu. Ryzyko skutków tych zdarzeń, a w konsekwencji nieobecności w pracy, wyjątkowo w świetle rozważanych unormowań ponosi pracownik.Prawdopodobieństwo takiego zdarzenia można przewidzieć w stosunku do pojedynczej osoby tylko w ramach przeciętnej częstotliwości statystycznej, występującej w danym zakładzie pracy w odpowiednio długim okresie, odzwierciedlającym kształtowanie się omawianego dodatku wśród pracowników zatrudnionych pod ziemią.Na podstawie więc wszystkich okoliczności faktycznych, wyliczonych wyżej przykładowo, a istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy na podstawie art. 907 § 2 k.c., sąd rozważy, czy nastąpiła zmiana stosunków w rozumieniu tego przepisu, uzasadniająca podwyższenie renty. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego chodzi o "istotną" zmianę tych stosunków.