III CZP 44/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak. Sędziowie: H. Dąbrowski, S. Dmowski, K. Olejniczak (sprawozdawca), J. Pietrzykowski, F. Wesely, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Jędrzejczaka, rozpoznał wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1975 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy wyłączenie odpowiedzialności Państwowego Zakładu Ubezpieczeń za szkody »powstałe wskutek uszkodzenia przedmiotów przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia, np. do naprawy, przechowania, roboty itp.«, przewidziane w § 4 ust. 1 pkt 6 ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów nr BP RMU/361/61 z dnia 20 lutego 1962 r.), ogranicza się jedynie do sytuacji, w których szkoda jest następstwem niewłaściwego wykonania zlecenia, czy też wyłączenie to dotyczy wszelkiego rodzaju uszkodzeń wspomnianych przedmiotów, bez względu na ich przyczyny?"uchwalił:Wyłączenie odpowiedzialności Państwowego Zakładu Ubezpieczeń za szkody powstałe wskutek uszkodzenia przedmiotów przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia, np. do naprawy, przechowania, roboty itp., przewidziane w § 4 ust. 1 pkt 6 ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów nr BP RMU/361/61 z dnia 20 lutego 1962 r.), dotyczy wszelkiego rodzaju uszkodzeń wspomnianych przedmiotów, bez względu na ich przyczyny. Uzasadnienie faktycznePrzytoczone w sentencji niniejszej uchwały pytanie prawne dotyczy wykładni § 4 ust. 1 pkt 6 ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów nr BP RMU/361/61 z dnia 20 lutego 1962 r.) wyłączającego odpowiedzialność Państwowego Zakładu Ubezpieczeń za szkody powstałe wskutek uszkodzenia przedmiotów przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia, np. do naprawy, przechowania, roboty itp.W szczególności na tle przytoczonego przepisu powstała wątpliwość, czy wyłączenie odpowiedzialności PZU, o której w nim mowa, dotyczy jedynie szkód wyrządzonych w rzeczach przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia na skutek niewłaściwego wykonania zlecenia, czy też dotyczy wszelkich szkód, a zatem również takich, które powstały z przyczyn niezależnych od ubezpieczającego.Na wstępie trzeba podkreślić, że stosownie do art. 822 k.c. odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w ramach umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wchodzi w rachubę w razie istnienia takiej odpowiedzialności względem osób trzecich po stronie ubezpieczającego. Jeśli zatem przyczyną uszkodzenia rzeczy powierzonej ubezpieczającemu przez osobę trzecią był przypadek, zgodnie z ogólną regułą casum sentit dominus oraz z przepisem art. 641 § 1 k.c. przyjmuje się, że niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia obciąża zamawiającego zarówno w razie przypadkowej utraty lub uszkodzenia materiału na wykonanie dzieła, jak również przypadkowej utraty lub uszkodzenia przedmiotów powierzonych do remontów, napraw itp.Jeśli zatem uszkodzenie lub zniszczenie rzeczy powierzonych ubezpieczającemu jest wynikiem przypadku, brak podstaw do przyjęcia odpowiedzialności ubezpieczającego za poniesioną z tego powodu szkodę przez osobę trzecią i tym samym odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Związek bowiem między odpowiedzialnością cywilną a odpowiedzialnością ubezpieczeniową polega przede wszystkim na tym, że odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń może powstać tylko wówczas, gdy osoba ubezpieczona jest zobowiązana do świadczeń odszkodowawczych z tytułu odpowiedzialności cywilnej.Przytoczone na wstępie pytanie prawne może dotyczyć zatem takich sytuacji, w których uszkodzenie lub zniszczenie przedmiotów oddanych ubezpieczającemu do postąpienia z nimi według zlecenia nastąpiło w warunkach uzasadniających odpowiedzialność cywilną przyjmującego zlecenie za powstałą szkodę.Kolejnym zagadnieniem wymagającym omówienia jest kontrowersyjny w doktrynie pogląd, czy ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej obejmuje odpowiedzialność wyłącznie ex delicto, czy również odpowiedzialność ex contractu. Jeśliby bowiem podzielić pogląd, w myśl którego ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej objęta jest jedynie odpowiedzialność ex delicto, uzasadniałoby to samo przez się negatywną odpowiedź na przytoczone na wstępie pytanie prawne dotyczące odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną w ramach łączącego ubezpieczającego z osobą trzecią stosunku umownego.Z poglądem tym nie można się jednak zgodzić. Należy natomiast przyjąć te wypowiedzi doktryny, w myśl których zarówno przepis art. 822 k.c. zawierający ustawową definicję umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, jak i postanowienia § 2 i § 3 ogólnych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (zwanych dalej OWUOC) nie dają podstaw do przyjęcia, że umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej nie obejmuje odpowiedzialności kontraktowej ubezpieczającego. Zarówno bowiem postanowienie art. 822 k.c., jak i postanowienia OWUOC mają na względzie szkody wyrządzone przez ubezpieczającego wszelkim osobom trzecim (to jest nie będącym zakładem ubezpieczeń, ani ubezpieczającym) niezależnie od tego, czy szkody te powstały na tle istniejącego już stosunku kontraktowego łączącego ubezpieczającego z tymi osobami, czy też poza nim.Zasadnie podkreśla się w wypowiedziach doktryny, że ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej może być objęte ryzyko wynikające ze stosunków prawnych ubezpieczającego lub jego działalności, np. prowadzenie przedsiębiorstwa, prowadzenie gospodarstwa rolnego, wykonywanie zawodu itp. (§ 2 ust. 2 OWUOC). Ochrona ubezpieczeniowa zaś polega przede wszystkim na tym, że PZU obowiązany jest do zapłacenia należnego od ubezpieczającego odszkodowania w myśl obowiązujących przepisów prawnych (§ 3 ust. 1 pkt 1 OWUOC). W myśl § 2 ust. 1 OWUOC "udziela się ochrony, gdy w związku z określonym umową ubezpieczenia ryzykiem zaszły w czasie trwania tej umowy zdarzenia, wskutek których ubezpieczający obowiązany będzie w myśl przepisów prawnych do wynagrodzenia szkód (...)".Skoro w wymienionym przepisie nie wprowadza się rozróżnienia zdarzeń, może w nim chodzić o wszelkie te zdarzenia, które w myśl przepisów prawnych rodzą obowiązek wynagrodzenia szkody przez ubezpieczającego zarówno w ramach stosunku prawnego kontraktowego, jak i poza nim. Sformułowanie "w myśl przepisów prawnych" również nie uprawnia do twierdzenia, że z ochrony ubezpieczeniowej wyłączona jest odpowiedzialność kontraktowa ubezpieczającego. Do naprawienia bowiem szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania dłużnik jest także obowiązany "w myśl przepisów prawnych" (art. 471 k.c.).Według § 3 ust. 1 pkt 1 OWUOC "PZU obowiązany jest do zapłacenia należnego od ubezpieczającego w myśl obowiązujących przepisów prawnych odszkodowania". Chodzi tu zatem również o wszelkie obowiązujące przepisy prawne, w myśl których ubezpieczający obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej osobom trzecim. Określenie w § 2 ust. 1 OWUOC rodzaju szkody podlegającej ochronie ubezpieczeniowej nie podważa powyższych wywodów, gdyż szkoda polegająca na zniszczeniu lub uszkodzeniu rzeczy stanowi szkodę majątkową (na mieniu). Okoliczność, że PZU ponosi odpowiedzialność gwarancyjno-repartycyjną tylko za taką szkodę na mieniu, która jest "szkodą rzeczową", pozostaje bez wpływu na ewentualne zawężenie granic tej odpowiedzialności wyłącznie do szkód będących wynikiem deliktu, gdyż szkoda polegająca na zniszczeniu lub uszkodzeniu rzeczy może powstać również w ramach istniejącego już stosunku obligacyjnego.Ograniczenie odpowiedzialności gwarancyjno-repartycyjnej PZU w § 4 OWUOC wskazuje, że stanowi ono wyjątek od ogólnej zasady wyrażonej w § 2 i 3 OWUOC, wyznaczającej zakres odpowiedzialności PZU. Oprócz powyższych argumentów należy podnieść, że za poglądem, iż ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej obejmuje nie tylko odpowiedzialność ex delicto, przemawia również treść pkt 5 ust. 1 OWUOC. W szczególności w myśl tego przepisu PZU nie odpowiada za szkody rzeczowe spowodowane wadą dostarczonych przez ubezpieczającego towarów lub wykonywanych robót, jak również wadliwym wykonywanie usług; jeżeli jednak chodzi o szkody osobowe, PZU nie odpowiada tylko wówczas, gdy ubezpieczający znał albo powinien znać te wady. Jak z powyższego wynika, okoliczność, że ubezpieczający dostarczył w ramach wiążącej go umowy kontrahentowi tej umowy towary wadliwe lub wadliwie wykonał roboty lub usługi, nie wyłącza odpowiedzialności PZU za szkody osobowe, gdy ubezpieczający znał albo powinien znać te wady. W wyniku powyższych wywodów należy dojść zatem do wniosku, że umowa ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej obejmuje nie tylko odpowiedzialność deliktową, lecz również odpowiedzialność kontraktową ubezpieczającego.Paragraf 4 ust. 1 OWUOC zawiera ograniczenia odpowiedzialności gwarancyjno-repartycyjnej PZU, obejmującej - jak wynika z poprzednich wywodów - odpowiedzialność deliktową i kontraktową ubezpieczyciela. Jednakże zawarte w omawianym przepisie ograniczenia odpowiedzialności PZU, a zwłaszcza wymienione w punkcie 5 i 6, dotyczące najczęściej występujących stosunków obligacyjnych, prowadzą praktycznie do znacznego zawężenia odpowiedzialności PZU z tytułu odpowiedzialności kontraktowej ubezpieczającego. Odpowiedzialność bowiem gwarancyjno-repartycyjna z tytułu odpowiedzialności kontraktowej ubezpieczającego, jak zresztą i jego odpowiedzialności deliktowej, będzie zachodziła w wypadkach, w których nie nastąpiło jej wyłączenie na podstawie § 4.Paragraf 4 OWUOC ma na celu wyłączenie z odpowiedzialności ubezpieczeniowej określonego ryzyka, podyktowane różnymi motywami i nie dające się sprowadzić do wspólnego mianownika. Nie ma przy tym znaczenia, czy okoliczności powodujące wyłączenie określonego ryzyka (§ 4 ust. 1 pkt 2-13) zostały zawinione przez ubezpieczającego. Wyłączenie bowiem odpowiedzialności PZU z tytułu winy ubezpieczającego, i to tylko za szkody "spowodowane rozmyślnie", nastąpiło oddzielnie w pkt 1 ust. 1 § 4 OWUOC. Wyłączenie odpowiedzialności PZU przewidziane w § 4 ust. 1 pkt 2-13, polegające na wyłączeniu spod odpowiedzialności PZU określonych stanów faktycznych, samo przez się zwalnia Zakład Ubezpieczeń od potrzeby badania, czy po stronie sprawcy szkody zachodzi wina rozmyślna (§ 4 ust. 1 pkt 1) wyłączająca w każdym wypadku odpowiedzialność PZU. Punkt 6 ust. 1 § 4 OWUOC wyłączył odpowiedzialność PZU za szkody "powstałe wskutek uszkodzenia przedmiotów przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia, np. do naprawy, przechowania, roboty itp.".Pogląd, jakoby w powyższym przepisie określonego ryzyka, polegającego na uszkodzeniu rzeczy przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia, miało się odnosić jedynie do wypadków niewłaściwego wykonania zlecenia, nie znajduje oparcia w treści cytowanego przepisu. Takiego wniosku nie można zwłaszcza wyprowadzić ze sformułowania "do postąpienia z nimi według zlecenia", które określa jedynie cel, w jakim przedmioty zostały przyjęte przez ubezpieczającego. Pozytywnej odpowiedzi na omawiane pytanie prawne nie uzasadnia również porównanie treści pkt 6 ust. 1 § 4 OWUOC z wyłączeniami zawartymi w pozostałych punktach § 4 ust. 1 OWUOC, zwłaszcza że - jak już o tym wspomniano - wyłączenie ryzyka podyktowane jest różnymi motywami, nie zawsze łatwymi do uchwycenia.Nie uzasadnia powyższego stanowiska porównanie wyłączenia przewidzianego w punkcie 6 z wyłączeniem przewidzianym w punkcie 5 ust. 1 OWUOC. Okoliczność bowiem, że w punkcie 5 wyłączono szkody rzeczowe spowodowane wadą dostarczonych przez ubezpieczającego towarów lub wykonanych robót, jak również wadliwym wykonaniem usług, nie uzasadnia wniosku, iż również wyłączenie przewidziane w punkcie 6 dotyczy jedynie szkód powstałych na skutek niewłaściwego wykonania zlecenia. Przedmiot unormowania w punkcie 5 jest inny niż w punkcie 6 i gdyby twórcom OWUOC przyświecała taka idea, musiałaby ona znaleźć wyraz w treści punktu 6; tymczasem uregulowane w nim wyłączenie ma charakter bezwzględny i nie przewiduje żadnych odstępstw od ustanowionej w nim zasady.Nie uzasadnia również powyższego stanowiska treść punktu 7, wyłączającego odpowiedzialność PZU za szkody "rzeczowe wyrządzone wskutek powołanego działania temperatury, gazów, wód odpływowych, pary lub wilgoci, dymu, sadzy, pyłu, wyciekania, wstrząsów, zapachu, jak również tworzenie się grzybka", i niewymienienie w nim szkód spowodowanych pożarem. Przepis ten bowiem zawiera inny przedmiot uregulowania i dotyczyć będzie z reguły odpowiedzialności sprawcy szkody ex delicto, podczas gdy w pkt 6 chodzi o odpowiedzialność ex contractu. Natomiast za stanowiskiem, że PZU nie odpowiada za szkody przewidziane w pkt 6 ust. 1 § 4 bez względu na przyczyny uszkodzenia przedmiotów przyjętych przez ubezpieczającego do postąpienia z nimi według zlecenia, przemawia porównanie treści pkt 6 z punktem 10 wyłączającym odpowiedzialność PZU za szkody powstałe wskutek zaginięcia, kradzieży lub rabunku rzeczy. Skoro bowiem w razie zaginięcia, kradzieży lub rabunku rzeczy, znajdującej się np. u rzemieślnika do postąpienia z nią według zlecenia, PZU nie odpowiada bez względu na to, czy rzemieślnikowi można zarzucić, że zaginięcie, kradzież lub rabunek rzeczy były następstwem niewłaściwego wykonania zlecenia, nie byłoby podstaw do odmiennej wykładni przepisu punktu 6 tylko dlatego, że rzeczy nie ukradziono lub że nie zaginęła, lecz uległa spaleniu.Ocena trafności motywu powodującego wyłączenie przewidziane w pkt 6, jak i różnorodność motywów powodujących inne wyłączenia, nie może mieć wpływu na jego wykładnię, skoro samo unormowanie przewidziane w tym punkcie jest wyraźne. Argument, że umowa ubezpieczeniowa, wyłączająca całkowicie z zakresu ubezpieczenia odpowiedzialność ubezpieczającego za przedmioty przyjęte do naprawy, traci dla niego istotną wartość, nie jest przekonujący.Argument ten bowiem nie może uzasadniać wykładni nie znajdującej oparcia w treści omawianego postanowienia OWUOC, a ponadto jest on o tyle chybiony, że umową tą będą objęte różne inne rodzaje ryzyka związanego z prowadzeniem przedsiębiorstwa, które nie zostało wyłączone w § 4 ust. 1 OWUOC. Prowadzenie warsztatu rzemieślniczego, zwłaszcza gdy jest on wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody, mieści w sobie ryzyko wyrządzenia różnych szkód, zarówno szkód wyrządzonych kontrahentom właściciela warsztatu, które mogą powstawać poza ramami stosunku kontraktowego, jak i szkód wyrządzonych innym osobom nie będącym kontrahentami. Ponadto gdy chodzi o pojazdy mechaniczne i postąpienie z nimi według zlecenia, problem traci w znacznej mierze na ostrości wobec wprowadzenia obowiązkowego ubezpieczenia autocasco (rozp. Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych - Dz. U. Nr 46, poz. 274), na podstawie którego szkoda poniesiona przez właściciela pojazdu pokryta zostanie w przypadkach przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu przez PZU, a zagrożenie właściciela warsztatu samochodowego w związku z uszkodzeniem czy zniszczeniem na skutek pożaru pojazdu mechanicznego przyjętego do postąpienia z nim według zlecenia sprowadza się do zagrożenia roszczeniami regresowymi PZU, przy czym w razie istnienia podstaw odpowiedzialności właściciela takiego warsztatu za powstałą szkodę powstaje możliwość ograniczenia roszczenia PZU do 50% świadczenia wypłaconego poszkodowanemu.W doktrynie i orzecznictwie podkreśla się, że wątpliwości występujące w ogólnych warunkach ubezpieczenia należy rozwiązywać na korzyść ubezpieczającego. Ze stanowiskiem tym należy się niewątpliwie zgodzić. Nie znajduje ono jednak odniesienia do przedstawionego pytania prawnego z przyczyn, o których poprzednio była mowa.Z przytoczonych względów udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.