Z 41/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk H. Kmieciak (sprawozdawca). Sędziowie: płk J. Gawrysiak, płk S. Wojtczak.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: ppłk J. Szpilski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 1974 r. zażalenia Zastępcy Prokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w N. na postanowienie Wojskowego Sądu Okręgowego w N1. z dnia 5 listopada 1974 r., mocą którego akta sprawy Tadeusza S., oskarżonego o przestępstwo określone w art. 168 § 1 w zbiegu z art. 169 k.k., zwrócono prokuratorowi (z rozprawy) w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego,zażalenia prokuratora nie uwzględnił i zaskarżone postanowienie sądu pierwszej instancji utrzymał w mocy ze zmianami, o których mowa w uzasadnieniu.Uzasadnienie faktyczne(...) Tadeusz S. oskarżony został o to, że będąc nietrzeźwy w dniu 15 września 1974 r. około godziny 14.00 w N., używając przemocy, dopuścił się czynu nierządnego z osobą pozbawioną w znacznym stopniu zdolności rozpoznania znaczenia czynu oraz pokierowania swoim postępowaniem - Janiną S.Sąd pierwszej instancji, po przeprowadzeniu w dniu 5 listopada 1974 r. rozprawy głównej, wznowił przewód sądowy i na podstawie art. 344 § 1 k.p.k. zwrócił akta sprawy prokuratorowi w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego, a mianowicie:1) sporządzenia dokładnego szkicu miejsca zdarzenia z uwzględnieniem jego usytuowania w terenie oraz punktu, z którego zdarzenie to obserwowali świadkowie Jan D. i Stanisław Ł.;2) poddania pokrzywdzonej badaniu przez biegłych lekarzy psychiatrów dla:a) ustalenia stopnia jej zdolności rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem w dniu 15 sierpnia 1974 r.orazb) zorientowania się, czy aktualny stan jej zdrowia psychicznego pozwala na przesłuchanie jej w charakterze świadka z udziałem lekarza lub psychologa, a jeżeli tak - to dokonanie tej czynności;3) poddania pokrzywdzonej badaniu przez lekarza ginekologa (...);4) dostarczenia akt poprzedniej sprawy karnej oskarżonego z Sądu Powiatowego w N2.Prokurator w zażaleniu domagał się uchylenia postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy temuż Sądowi do merytorycznego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dwa zalecenia sądu pierwszej instancji zawarte w zaskarżonym postanowieniu uznać trzeba obecnie za nieaktualne.Po pierwsze - zalecenie dołączenia akt poprzedniej sprawy karnej oskarżonego (pkt 4) zostało już wykonane.Po wtóre - zalecenia poddania pokrzywdzonej Janiny S. badaniu ginekologicznemu (pkt 3) nie ma potrzeby wykonywać, gdyż po upływie kilku miesięcy od zdarzenia badanie takie byłoby bezprzedmiotowe.Pozostałe zalecenia sądu pierwszej instancji (pkt 1 i 2) są jednak w pełni zasadne i jako takie nakazują samą decyzję cofnięcia sprawy do stadium postępowania przygotowawczego utrzymać w mocy.Prokurator twierdzi, że sąd pierwszej instancji nie powinien mieć wątpliwości co do tego, czy pokrzywdzona jest osobą, o której mowa w art. 169 k.k., gdyż: a) "Janina S., jak wynika to z pisma przedstawionego przez Państwowy Szpital dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w K., leczona była kilkakrotnie z powodu schizofrenii", b) "wszyscy przesłuchani w toku rozprawy świadkowie zeznają, że jest ona niepoczytalna, a jedynie czasami można z nią przez chwilę nawiązać kontakt". Gdyby zaś mimo to sąd pierwszej instancji nie był przekonany, że pokrzywdzona jest osobą, o której mowa w art. 169 k.k., to powinien sam poddać ją badaniu przez biegłych lekarzy psychiatrów.Zeznania świadków co do stanu zdrowia psychicznego Janiny S. nie mogą być uznane za dowód jej "niepoczytalności", ponieważ zeznania świadków w ogóle nie są dowodem niczyjej "niepoczytalności". Ustalenie "niepoczytalności" jakiejkolwiek osoby następuje nie w drodze zwykłej obserwacji faktów (domena świadków), lecz w wyniku badań wymagających wiadomości specjalnych (domena biegłych). Zeznania świadków mogą jedynie uzasadniać podejrzenie o "niepoczytalność" i skutkować poddanie tej osoby specjalistycznym badaniom lekarskim w celu sprawdzenia tego podejrzenia. Tymczasem takich badań nie przeprowadzono.Badań takich absolutnie nie można zastąpić informacją dyrektora Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w K. o tym, że Janina S. była dwukrotnie leczona w tym szpitalu "z powodu przewlekłej choroby psychicznej - schizofrenii". Dyrektor wspomnianego szpitala zaznacza jednak wyraźnie, że ostatnie leczenie ukończone zostało 10 lat temu i że w związku z tym: "obecny stan zdrowia psychicznego Janiny S. jest nam nie znany". Poza tym chodzi nie tylko o stwierdzenie u pokrzywdzonej choroby psychicznej, ale głównie o to, czy choroba ta pozbawiała ją - całkowicie lub przynajmniej w znacznym stopniu - zdolności rozpoznawania znaczenia konkretnego czynu nierządnego lub kierowania swoim postępowaniem. Na to pytanie zaś informacja dyrektora szpitala w ogóle nie udziela odpowiedzi, i udzielić nie może.Odpowiedzi na pytanie, czy osoba, z którą dopuszczono się czynu nierządnego, była całkowicie lub w znacznym stopniu pozbawiona zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem (art. 169 k.k.), udzielić może tylko opinia biegłych lekarzy psychiatrów, wydana po przeprowadzeniu specjalistycznych badań tej osoby oraz uwzględniająca zarówno stan jej zdrowia psychicznego, jak i okoliczności konkretnego czynu.Ze względu na to, że prokurator, oskarżając Tadeusza S. o czyn wyczerpujący znamiona przestępstwa określonego w art. 169 k.k., w ogóle nie poddał pokrzywdzonej badaniom przez biegłych lekarzy psychiatrów i w związku z tym - wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 261 pkt 5 k.p.k. - nie przedstawił sądowi dowodu na to, że pokrzywdzona pozbawiona była całkowicie lub przynajmniej w znacznym stopniu zdolności rozpoznawania znaczenia czynu nierządnego lub kierowania swoim postępowaniem, sąd pierwszej instancji słusznie polecił ten brak usunąć.Należy przy tym zauważyć, że chodzi nie tylko o "istotny brak", który - gdy nie zachodzą "znaczne trudności" - może być naprawiony przez sąd, ale wręcz elementarny brak, którego istnienie uniemożliwiało w ogóle wniesienie oskarżenia o czyn określony w art. 169 k.k. (...).Na marginesie można tylko podnieść, że nie sposób twierdzić, iż sąd mógłby sam poddać pokrzywdzoną badaniu przez biegłych lekarzy psychiatrów, i to bez "znacznych trudności", skoro - jak wynika z notatek załączonych do akt sprawy - w postępowaniu przygotowawczym istniały tak wielkie trudności w nawiązaniu kontaktu z pokrzywdzoną, że odstąpiono od przeprowadzenia wielu czynności.Sądowi pierwszej instancji można i należy natomiast wytknąć, że sprawę cofnął do stadium postępowania przygotowawczego dopiero z rozprawy, zamiast uczynić to od razu po wniesieniu aktu oskarżenia (art. 299 § 1 pkt 2 k.p.k.).Prokurator nie ustosunkował się w zażaleniu do tej części postanowienia sądu pierwszej instancji, w którym zawarto zalecenie sprawdzenia - również w drodze badań psychiatrycznych - aktualnego stanu zdrowia psychicznego pokrzywdzonej i w związku z tym możliwości przesłuchania jej w charakterze świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa (art. 173 § 3 k.p.k.).Bez sprawdzenia bowiem w drodze badań psychiatrycznych możliwości przesłuchania pokrzywdzonej w charakterze świadka nie można rezygnować z takiego przesłuchania, gdyż - jak dotychczas - w ogóle brak jakiejkolwiek relacji obu zainteresowanych stron o zdarzeniu. Oskarżony przyjął bowiem taktykę obronną, polegającą na zaprzeczaniu nie tylko temu, że dopuścił się zarzucanego mu czynu, ale również temu, jakoby nawet był obecny na miejscu zdarzenia.Nie ulega wątpliwości, że jeżeli zaistnieje możliwość przesłuchania pokrzywdzonej w charakterze świadka, to możliwość tę będzie można zrealizować przede wszystkim (jeżeli nie wyłącznie) w postępowaniu przygotowawczym (...).Nie jest wyłączone, że sąd pierwszej instancji będzie musiał dokonać wizji miejsca zdarzenia, zwłaszcza wtedy, gdy nie będzie dysponował dowodem z zeznań pokrzywdzonej. Zeznania bowiem świadków Jana D. i Stanisława Ł. są tak niekonsekwentne, że bez zorientowania się, z jakiego miejsca i z jakiej odległości obserwowali oni zajście, trudno rozstrzygnąć, co w ogóle mogli dostrzec. Nie mogąc rozstrzygnąć, co świadkowie ci rzeczywiście mogli dostrzec, nie sposób - przy obecnym stanie dowodów - orzekać, czy chodziło o czyn nierządny dokonany, czy usiłowany, a nawet czy w ogóle chodziło o czyn nierządny. Zanim jednak dojdzie do orzekania przez sąd, prokurator wykonując inne zalecone mu czynności może i powinien dokonać oględzin miejsca przestępstwa z udziałem obu świadków i z oględzin tych sporządzić określoną w zaskarżonym postanowieniu dokumentację.W toku uzupełniającego postępowania przygotowawczego prokurator powinien także - na co wypada zwrócić uwagę z urzędu - sprawdzić, czy pokrzywdzona jest osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie lub choćby częściowo. Tylko bowiem w razie potwierdzenia tej okoliczności możliwe będzie honorowanie wniosku o ściganie oskarżonego, który złożył brat pokrzywdzonej (art. 42 § 2 k.p.k.). Jest to zaś istotne dlatego, że oskarżonemu zarzuca się popełnienie czynu wyczerpującego nie tylko znamiona przestępstwa określonego w art. 169 k.k., lecz również znamiona przestępstwa określonego w art. 168 § 1 k.k., którego ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego (art. 168 § 3 k.k.).