III CZP 88/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: Z. Wasilkowska, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa P. przeciwko Janowi P. i Jadwidze M. o uznanie umowy dożywocia za bezskuteczną, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 18 września 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Jaki termin przedawnienia należy przyjąć: z art. 534 k.c. czy z art. 59 k.c., jeżeli wierzyciel żąda uznania zawartej umowy między dłużnikiem a osobą trzecią za bezskuteczną z powołaniem się na art. 527 k.c. i następne artykuły tytułu X k.c.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W razie zawarcia umowy, której wykonanie nie tylko czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym uczynienie zadość roszczeniu osoby trzeciej, lecz także pociąga za sobą niewypłacalność dłużnika, można żądać uznania takiej umowy za bezskuteczną w terminie przewidzianym w art. 534 k.c. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne nasunęło się na tle następującego stanu faktycznego.Powód żąda uznania za bezskuteczną umowy, na podstawie której została przeniesiona przez pozwaną na rzecz współpozwanego własność nieruchomości rolnej w zamian za dożywotnie utrzymanie pozwanej. Umowa ta została dokonana z pokrzywdzeniem powoda, gdyż pozwana, która została zobowiązana do spłat na jego rzecz w kwocie 40.000 zł, stała się na skutek tego niewypłacalna. Świadczy o tym fakt, że egzekucja prowadzona przeciwko pozwanej nie dała rezultatu. Współpozwany nabywca nieruchomości wiedział o spłatach przysługujących powodowi. O przeniesieniu własności powód powziął wiadomość w 1967 r. w trakcie postępowania egzekucyjnego, a o treści aktu notarialnego - w 1969 r.W razie przyjęcia, tak jak to uczynił Sąd Powiatowy, że chodzi o typową skargę pauliańską, powództwo o uznanie umowy za bezskuteczną byłoby wniesione - według Sądu Wojewódzkiego w terminie. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego zagadnienie stosowania, a zwłaszcza wzajemnego stosunku art. 59 do art. 534 k.c. budzi poważne wątpliwości. Termin bowiem "czynność prawna" (art. 527 k.c.) jest pojęciem szerszym, w którym mieści się czynność prawna - umowa, artykuł więc 59 k.c., mimo umieszczenia go w przepisach ogólnych o czynnościach prawnych, jest przepisem szczególnym, który należy stosować do uznawania umów za bezskuteczne. Konsekwencją tego byłoby przyjęcie w sprawie niniejszej jednorocznego terminu przewidzianego w tym przepisie, co pociągałoby za sobą oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Rozstrzygnięcie przedstawionego na wstępie zagadnienia prawnego zależy istotnie od wyjaśnienia przede wszystkim kwestii wzajemnego stosunku instytucji unormowanej w art. 59 k.c. i instytucji skargi pauliańskiej, by następnie w wyniku ich porównania ustalić występujące między nimi różnice, pozwalające z kolei na zakwalifikowanie określonego stanu faktycznego jako podpadającego pod przepis art. 59 k.c. lub też pod przepisy art. 527-534 k.c. o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika (tzw. skarga pauliańska). Dopiero po rozstrzygnięciu tego zagadnienia można się wypowiedzieć na temat terminu dochodzenia uznania czynności za bezskuteczną w wypadku, który ma na względzie rozważane pytanie.W przeciwieństwie do instytucji uznania umowy za bezskuteczną, która została unormowana w art. 59 k.c., instytucja skargi pauliańskiej jest instytucją tradycyjną prawa cywilnego. Mimo pewnych wspólnych założeń i elementów składających się na konstrukcje obu tych instytucji, nie można ich utożsamiać ze sobą. Przyjmuje się zwłaszcza, że roszczenie przewidziane w art. 59 k.c. jest w pewnym sensie roszczeniem, które można zakwalifikować do grupy środków pokrewnych roszczeniu unormowanemu w art. 527-534 k.c. Jednakże między nimi - co przede wszystkim zasługuje na podkreślenie - zachodzą różnice. Niektóre z nich wymagają uwydatnienia.Przede wszystkim zachodzi różnica pomiędzy hipotezą normy art. 527 k.c. a hipotezą normy art. 59 k.c., która to różnica wyraża się w tym, że pierwsza hipoteza obejmuje wypadki, w których dokonana zostaje czynność prawna przez dłużnika z inną osobą, w wyniku czego dłużnik staje się niewypłacalny albo wypłacalny w mniejszym rozmiarze, niż miało to miejsce przed dokonaniem wspomnianej czynności. Hipotezą zaś normy art. 59 kc. objęta jest sytuacja w innym sensie niekorzystna dla wierzyciela: niemożliwe staje się uczynienie zadość roszczeniu wierzyciela. W tym wypadku kwestia niewypłacalności nie ma znaczenia, wierzycielowi więc przysługiwać będzie roszczenie o uznanie umowy za bezskuteczną, choćby dłużnik był wypłacalny.Dalsza z głównych różnic przejawia się w celach, jakie przyświecają wierzycielowi, kiedy występuje z żądaniem uznania umowy za bezskuteczną. Gdy wierzyciel dochodzi roszczenia w ramach skargi pauliańskiej, zmierza on do przeciwdziałania uszczupleniu majątku dłużnika, aby zapewnić sobie zaspokojenie wierzytelności w sposób prawem przewidziany. U podstaw natomiast unormowania art. 59 k.c. leży dążenie do zapewnienia osobie uprawnionej możliwości uzyskania realnego, efektywnego wykonania przez dłużnika świadczenia, jego spełnienia w takiej postaci, w jakiej zobowiązał się do świadczenia dłużnik i w jakiej wierzyciel uzyskał uprawnienie.Wysunięta przez Sąd Wojewódzki kwestia różnicy między art. 59 k.c. a art. 527 k.c. miałaby się wyrażać w tym, że w art. 59 k.c. jest mowa o zawarciu umowy, gdy tymczasem w art. 527 k.c. ustawodawca posługuje się pojęciem czynności prawnej.W taki jednak sposób zaznaczone różnice, przy identyczności sankcji w postaci bezskuteczności, są różnicami odnoszącymi się tylko do przedmiotowego zakresu stosowania obu rozważanych instytucji, i to w takim odniesieniu, w jakim pojęcie czynności prawnej jest szersze od pojęcia umowy. Umowa jest czynnością prawną dwustronną. Artykuł 59 k.c. nie ma zatem na względzie wszystkich rodzajów czynności prawnych, ale tylko czynności prawne dwustronne. Jednakże tego rodzaju różnice, jakkolwiek są one istotne, nie mają decydującego znaczenia przy rozważaniu zagadnienia objętego pytaniem prawnym. Nie dotyczą one bowiem samej istoty i funkcji obu instytucji. Nie z tego zatem faktu można wywodzić przesłanki do rozstrzygnięcia zagadnienia terminu dochodzenia uznania umowy jako czynności prawnej za bezskuteczną.W świetle zatem poprzednio wymienionych zasadniczych różnic między jedną a drugą instytucją prawną można uzyskać pewne kryteria pozwalające, stosownie do konkretnego stanu faktycznego, zakwalifikować dochodzone roszczenie bądź jako roszczenie z art. 59 k.c., bądź jako roszczenie przewidziane w art. 527 i nast. k.c.Problem kwalifikacji prawnej w sensie wyżej zaznaczonym, tzn. rozstrzygnięcie, które z przepisów będą miały zastosowanie (art. 59 czy art. 527 i nast. k.c.), ma decydujące znaczenie z punktu widzenia tego, w jakim terminie wierzyciel może skutecznie dochodzić uznania czynności prawnej za bezskuteczną: czy w terminie jednorocznym, jak to przewiduje art. 59 k.c., czy też w terminie pięcioletnim (art. 534 k.c.)?Z elementów stanu faktycznego, które zawarte są w pytaniu, wynika, że wierzyciel jest zainteresowany tylko w tym, aby zapobiec swemu pokrzywdzeniu, a więc zmierza on do tego, aby uzyskać od dłużnika to świadczenie pieniężne, które zgodnie z zobowiązaniem mu przysługuje. Ten jego interes ulega więc niewątpliwie naruszeniu, jeżeli dłużnik staje się niewypłacalny w warunkach określonych w art. 527 i nast. k.c. Natomiast wierzyciel nie rości żadnych praw do przedmiotu transakcji między dłużnikiem a osobą trzecią, co właśnie pociągałoby za sobą zakwalifikowanie roszczenia jako roszczenia unormowanego w art. 59 k.c.Skoro w grę wchodzi niewypłacalność dłużnika, która powstała w warunkach art. 527 i nast. k.c., to ma zastosowanie z tą instytucją skargi pauliańskiej związany art. 534 k.c., choćby nawet jednocześnie zachodził zbieg obu grup norm, czego nie można wyjątkowo wyłączyć, a więc wówczas, gdy zawarta przez dłużnika z osobą trzecią umowa nie tylko wyłącza zadośćuczynienie roszczeniu wierzyciela o spełnienie świadczenia, ale także gdy dłużnik stał się niewypłacalny. Za nieuzasadniony natomiast należałoby uznać pogląd, w myśl którego do stanu faktycznego, który należy zakwalifikować na podstawie art. 527 i nast. k.c., stosowałoby się termin jednoroczny z art. 59 k.c., czy też odwrotnie: do wypadku, w którym ma zastosowanie wyłącznie art. 59 k.c., stosowałoby się art. 534 k.c., ustanawiający pięcioletni termin dochodzenia uznania czynności za bezskuteczną.