III CZP 80/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Joanny O. przeciwko Edwardowi P. i Helenie P. o złożenie oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 26 października 1973 r. w trybie art. 391 k.p.c. następującego zagadnienia prawnego:" 1) Czy w razie skutecznego odwołania darowizny dopuszczalne jest zgłoszenie przez darczyńcę żądania powrotnego przeniesienia własności nieruchomości, gdy wpis prawa własności w księdze wieczystej opiewa już na darczyńcę, lecz dokonany został bez uzasadnionej podstawy prawnej?2) Czy żądanie darczyńcy powrotnego przeniesienia prawa własności nieruchomości podlega oddaleniu w razie istnienia przesłanki z art. 408 § 3 k.c., czy też - mimo braku takiego żądania darczyńcy - zasądzeniu podlega wartość gotówkowa przedmiotu darowizny?",uchwalił:1.Okoliczność, że po odwołaniu darowizny mylnie wpisano do księgi wieczystej jako właściciela darczyńcę, nie stoi na przeszkodzie uwzględnieniu jego powództwa o zobowiązanie obdarowanego do przeniesienia własności darowanej nieruchomości na podstawie art. 405 w zw. z art. 898 § 2 k.c.2.Uznając, w sprawie z powództwa darczyńcy, który odwołał darowiznę, o zwrot korzyści uzyskanej w następstwie darowizny przez obdarowanego, że brak jest - ze względu na dokonane przez obdarowanego nakłady - podstaw do przeniesienia własności darowanej nieruchomości na darczyńcę (art. 408 § 3 k.c.), sąd może zasądzić na rzecz darczyńcy równowartość wzbogacenia.Uzasadnienie faktycznePowódka, twierdząc, że wraz z mężem odwołała darowiznę uczyniona na rzecz pozwanych, domaga się zobowiązania ich do przeniesienia na nią własności przedmiotu darowizny; powódka występuje sama, gdyż po odwołaniu mąż jej zmarł.Pozwani wnosili o oddalenie powództwa, zarzucając, że powódka ze swym mężem uzyskali już wpis prawa własności w księdze wieczystej na podstawie prawomocnego wyroku w sprawie uznającego umowę darowizny za rozwiązaną; w konsekwencji dochodzone żądanie nie jest, ich zdaniem, w ogóle dopuszczalne. Poza tym pozwani twierdzili, że dokonali nakładów na nieruchomość, którą to okoliczność wyłącza, według nich, zwrot darowizny w naturze.Rozpoznając rewizję pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Tarnowskich Górach z dnia 15 marca 1973 r., Sąd Wojewódzki w Katowicach powziął wątpliwość, czy dopuszczalne jest zobowiązanie pozwanych do przeniesienia własności nieruchomości, o którą chodzi w sprawie, skoro powódka i jej mąż zostali już wpisani do księgi wieczystej jako właściciele. Nadto Sąd Wojewódzki wyraził wątpliwość, czy w razie gdyby sąd pierwszej instancji uznał, że brak jest podstaw do nakazania zwrotu przedmiotu darowizny w naturze, mógłby - bez wniosku strony powodowej - zasądzić na jej rzecz równowartość tego przedmiotu. W związku z tym Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia dwa pytania prawne.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na te pytania, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W uzasadnieniu swego postanowienia o przedstawieniu Sądowi Najwyższemu wymienionych pytań prawnych Sąd Wojewódzki trafnie stwierdził, że Państwowe Biuro Notarialne w T. bezpodstawnie wpisało powódkę i jej męża jako właścicieli do księgi wieczystej na podstawie wyroku ustalającego, że odwołanie darowizny było skuteczne.Dokonując takiego wpisu, Państwowe Biuro Notarialne zastosowało praktykę przyjętą poprzednio w niektórych okręgach, która zakładała, że następstwem skutecznego odwołania darowizny nieruchomości jest przejście ex lege własności tej nieruchomości na darczyńcę. Jak to jednak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 7 stycznia 1967 r. III CZP 32/66 (OSNCP 1968, poz. 199), oświadczenie odwołującego darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności nie powoduje przejścia własności darowanej nieruchomości z obdarowanego na darczyńcę, lecz stwarza jedynie obowiązek zwrotu przedmiotu odwołanej darowizny stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Takiego właśnie roszczenia powódka dochodzi w sprawie niniejszej, przy czym konkretyzuje to roszczenie jako roszczenie o przeniesienie na nią własności.Wymienione uchybienie Państwowego Biura Notarialnego, w następstwie którego powódka i jej mąż zostali bezpodstawnie ujawnieni w księdze wieczystej jako właściciele darowanej nieruchomości, nie może stać na przeszkodzie dochodzeniu przez powódkę roszczenia o przeniesienie własności.W przyjętym przez prawo polskie systemie wpis do księgi wieczystej nigdy nie stanowi samoistnej przesłanki nabycia prawa. W wypadkach przez ustawę przewidzianych jest on konieczną przesłanką skuteczności czynności prawnej lub innego zdarzenia prawnego mającego na celu zmianę stanu prawnego, ale nigdy nie powoduje sam przez się takiej zmiany; sam przez się stwarza tylko domniemanie jego zgodności z rzeczywistym stanem prawnym (art. 18 pr. rzecz.). Jeżeli więc wpisu dokonano bez właściwej podstawy prawnej, może on być wykreślony.W świetle tych ustaleń powódka nie stała się właścicielką spornej nieruchomości tylko dlatego, że Państwowe Biuro Notarialne wpisało ją wadliwie do księgi wieczystej. Jeżeli zaś tak, to może dochodzić przeniesienia na nią własności.Powyższe wyjaśnienie uzasadnia pierwszą odpowiedź objętą niniejszą uchwałą.Drugie zagadnienie ma charakter prawnoprocesowy. Wiąże się jednak ściśle z zasadą wyrażoną w art. 405 k.c., w myśl której w wypadku, gdy zwrot bezpodstawnie uzyskanej korzyści nie jest w naturze możliwy, uprawniony może dochodzić jej wartości. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy żądający zwrotu korzyści byłby zobowiązany do zwrotu nakładów dokonanych przez zobowiązanego do zwrotu korzyści (art. 408 § 3 k.c.). Jeżeli więc sąd dojdzie do wniosku, że w konkretnym wypadku zwrot powinien nastąpić w pieniądzu, wyłoni się zagadnienie procesowe, czy sąd może zasądzić odpowiednią sumę pieniężną, chociaż żądający wydania korzyści - jak w niniejszej sprawie darczyńca, który odwołał skutecznie darowiznę - domaga się w pozwie wydania korzyści w naturze, w danym wypadku - przeniesienia na nie własności darowanej nieruchomości.Wyjaśnienie tej kwestii należy rozpocząć od stwierdzenia, że chodzi tu o dwa wprawdzie różne roszczenia, ale wynikające z tej samej podstawy faktycznej, tzn. z faktu odwołania darowizny. To stwierdzenie uzasadnia wykładnię, w myśl której żądanie przeniesienia własności obejmuje, jako żądanie dalej idące, żądanie bardziej ograniczone w postaci roszczenia o zapłatę równowartości uzyskanej korzyści. Inaczej mówiąc, trzeba przyjąć, że w żądaniu darczyńcy przeniesienia na niego własności darowanej nieruchomości mieści się - na wypadek gdyby sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia żądania tak daleko idącego - ewentualne żądanie zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej.Rozumowaniu temu można by przeciwstawić twierdzenie, że przecież darczyńca sam może wystąpić od razu z obydwoma żądaniami: zasadniczym - o przeniesienie własności i ewentualnym - o zasądzenie równowartości darowanej nieruchomości. Trzeba się jednak liczyć z tym, że wypadki wystąpienia z tak ujętymi dwoma żądaniami w praktyce nie zdarzają się, zwykle bowiem zainteresowani obawiają się, iż takie postawienie sprawy z góry osłabia ich roszczenie zasadnicze. Odmienna więc wykładnia prowadziłaby do rozbicia dochodzenia przez darczyńcę roszczeń wynikających z faktu odwołania darowizny na dwa procesy: proces o zobowiązanie obdarowanego do przeniesienia własności darowanej nieruchomości oraz proces wszczynany po prawomocnym przegraniu pierwszego - o zasądzenie równowartości wynikającego z odwołanej darowizny wzbogacenia. Taki wynik byłby oczywiście dla obydwu stron szczególnie niekorzystny.Można jedynie przyjąć, że w razie uznania, iż brak jest podstaw do orzeczenia o przeniesieniu na darczyńcę własności darowanej nieruchomości, sąd nie mógłby zasądzić równowartości wzbogacenia tylko wtedy, gdyby obdarowany wyraźnie w procesie zastrzegł, że drugiego, ewentualnego żądania nie chce realizować.Powyższe rozumowanie uzasadnia odpowiedź na drugie pytanie Sądu Wojewódzkiego.