III UZP 1/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie: W. Formański, S. Rejman, A. Szczurzewski (sprawozdawca), Z. Stypułkowska, J. Wasilewski (współsprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych i po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszonego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowanego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przez pasierba w rozumieniu art. 32 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6; zm. Dz. U. z 1972 r. Nr 16, poz. 114) należy - przy ocenie prawa do renty rodzinnej przewidzianej w tej ustawie - rozumieć tylko takie dziecko, które było półsierotą w chwili zawarcia drugiego związku małżeńskiego przez żyjącego rodzica (wdowę lub wdowca) lub stało się półsierotą w czasie trwania tego drugiego związku małżeńskiego, czy też każde dziecko drugiego małżonka jego rodzica?W razie przyjęcia, że przez pasierba należy rozumieć każde dziecko drugiego małżonka jego rodzica - czy prawo do renty rodzinnej takiego dziecka po śmierci drugiego małżonka jego rodzica (ojczyma lub macochy) jest uzależnione m.in. również od warunku pozostawania tego dziecka na utrzymaniu tego małżonka (ojczyma, macochy) przed jego śmiercią?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Pasierbem w rozumieniu art. 31 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) jest każde dziecko drugiego małżonka jego rodzica.Prawo pasierba do renty rodzinnej uzależnione jest tylko od warunków przewidzianych w art. 32 ust. 1 cytowanej ustawy, chyba że przyznanie tego świadczenia byłoby niezgodne z istotą i celem renty rodzinnej w systemie obowiązkowego zabezpieczenia społecznego.Uzasadnienie faktyczne1. Przepis art. 31 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1968 r. Nr 3, poz. 6) wymienia wśród członków rodziny pracownika (rencisty), uprawnionych do renty rodzinnej, m.in. dzieci drugiego małżonka, określając je w nawiasie mianem pasierbów.Z tego skrótowego określenia przez ustawodawcę dzieci drugiego małżonka mianem pasierbów nie wynika, że pasierbem w rozumieniu cyt. przepisu jest tylko takie dziecko drugiego małżonka, którego jedno z rodziców nie żyje. Takiego wniosku nie można też wyprowadzić z potocznego znaczenia słowa "pasierb". W języku potocznym bowiem przez pasierba rozumie się dziecko męża lub żony z poprzedniego małżeństwa.W literaturze prawniczej przez pasierbów rozumie się dzieci drugiego małżonka bez żadnych ograniczeń ("Kodeks cywilny - komentarz", wyd. 1972, s. 1114). Takie też znaczenie tego słowa podane jest w słownikach języka polskiego (J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Doroszewskiego).Należy więc stwierdzić, że pasierbem w rozumieniu art. 31 ust. 2 pkt 3 cyt. ustawy jest każde dziecko drugiego małżonka, bez względu na to, czy rodzice jego żyją.2. Uprawnienia pasierba do renty rodzinnej po ojczymie (macosze) nie są uzależnione, jak wykazano w pierwszej części uzasadnienia, od warunku, by pasierb był półsierotą.Przesłanki wymagane do przyznania renty rodzinnej pasierbowi określa przepis art. 32 ust. 1 cyt. ustawy. Ustanawia on jednakowe warunki dla dzieci własnych, przysposobionych oraz pasierbów.Odmienne zaś przesłanki, i to bardziej rygorystyczne, niezbędne do przyznania renty rodzinnej dzieciom obcym, wnukom i rodzeństwu, zostały określone w ust. 2 art. 32 cyt. ustawy.Z zestawienia przepisów ust. 1 i 2 art. 32 ustawy wynika, że wolą ustawodawcy było zrównanie dzieci drugiego małżonka (pasierbów) w zakresie uprawnień do renty rodzinnej z dziećmi własnymi pracownika (rencisty). Niedopuszczalne jest przeto uzależnianie uprawnień pasierbów do renty rodzinnej od spełnienia przesłanek określonych w ust. 2 art. 32 cyt. ustawy. Prawo pasierbów bowiem do renty rodzinnej uzależnione jest tylko od spełnienia warunków określonych w art. 32 ust. 1 cyt. ustawy.Stwierdzenie to jednak nie wyłącza konieczności uwzględnienia - przy ocenie konkretnej sprawy - istoty i celu renty rodzinnej w systemie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego.Obowiązkowe zabezpieczenie społeczne ma na celu zapewnienie członkom rodziny zmarłego pracownika (rencisty) bytu w postaci renty rodzinnej. Ustawa bowiem zakłada, że w razie śmierci pracownika (rencisty) sytuacja życiowa członków jego rodziny ulega pogorszeniu. To pogorszenie polega w szczególności na utracie żywiciela, opiekuna i wychowawcy. W celu złagodzenia przeto tej sytuacji ustawa przewiduje dla członków rodziny zmarłego pracownika (rencisty) rentę rodzinną, która - poza ewentualnie innymi środkami majątkowymi - stanowi źródło ich utrzymania.Natomiast pogorszenia sytuacji życiowej pasierba nie wywołuje śmierć pracownika (rencisty), jeżeli pasierba nie łączyła - poza powinowactwem - żadna więź ze zmarłym i jego rodziną, ponieważ był on wychowywany i utrzymywany wyłącznie przez drugiego rodzica lub przez inne osoby. Przyznanie takiemu pasierbowi renty rodzinnej po zmarłym ojczymie (macosze) stanowiłoby dla niego nieuzasadnioną korzyść majątkową z jednoczesnym pokrzywdzeniem dzieci własnych zmarłego. Dlatego też nie można - przy rozpoznawaniu konkretnej sprawy - zacieśniać interpretacji omawianych przepisów wyłącznie do wykładni gramatycznej, gdyż godziłoby to w istotę i cel renty rodzinnej w systemie obowiązkowego zabezpieczenia społecznego, a w konsekwencji doprowadziłoby do naruszenia porządku prawnego.Sądy powołane do rozstrzygania sporów o świadczenia pieniężne z zakresu zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin oraz innych spraw przekazanych im odrębnymi przepisami (art. 1 pr. o s.u.s.), podobnie jak i sądy powszechne PRL (art. 3 u.s.p.), jako sprawujące wymiar sprawiedliwości, obowiązane są przestrzegać zasad praworządności ludowej. Powinny więc tak wykładać przepisy ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, aby przyznanie świadczenia było zgodne z istotą i celem renty rodzinnej.W sytuacji więc, gdy renta rodzinna po ojczymie (macosze) nie spełnia wobec danego pasierba celu wynikającego z istoty tego świadczenia w systemie obowiązkowego zabezpieczenia społecznego, to w takim wyjątkowym wypadku, stanowiącym odstępstwo od występującej z reguły sytuacji życiowej, mogą nie zachodzić w konkretnych okolicznościach podstawy do przyznania tej renty.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.