I CR 376/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Masłowski (spr.).Sędziowie SN: J. Ignatowicz, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 1973 r. sprawy z powództwa (...) w W. przeciwko (...) w W. o 283.440 zł na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 17 marca 1972 r.:uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód (...) w W. wnosił w pozwie o zasądzenie od poznanej (...) w likwidacji kwoty 283.440 zł 60 gr wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu.W uzasadnieniu tego żądania powód podał, że w związku z reorganizacją central handlu zagranicznego przejął wraz z odpowiednim asortymentem towarowym należności i zobowiązania PHZ "P." Pozwana Centrala zgodnie z zamówieniem eksportowym "P." z dnia 16 lutego 1970 r. przyjętym do realizacji przez pozwaną pismem z dnia 24 kwietnia 1970 r. zobowiązała się dostarczyć łącznie 5.000.000 sztuk wkładów do długopisów w oznaczonych terminach.Wobec wykonania przez pozwaną dostaw z pewnym opóźnieniem została ona obciążona karami umownymi w ogólnej wysokości 287.371 zł 80 gr. Na skutek reklamacji strony pozwanej kwotę tę zmniejszono do wysokości sumy dochodzonej niniejszym pozwem.Strona pozwana wnosząc o oddalenie powództwa podniosła, że przyczyną zwłoki w dostawach były okoliczności, za które nie odpowiada, a mianowicie:1)niedostarczenie przez "P." we właściwym terminie pochodzących z importu końcówek do wkładów;2)nieprzekazanie przez "P." we właściwym terminie zatwierdzonych wzorów opakowań i etykiet i3)wstrzymanie przez "P." dostaw z uwagi na zamkniętą granicę z powodu powodzi na terenie Węgier, Rumunii i Bułgarii.Sąd Wojewódzki uwzględnił powództwo w kwocie 28.344 zł, oddalając je w pozostałej części. Sąd ten na podstawie zeznań przesłuchanych świadków oraz na podstawie pism strony pozwanej ustalił, że jedną z zasadniczych przyczyn opóźnienia w dostawie wkładów był brak końcówek do długopisów, które "P." sprowadzał ze Szwajcarii, jednak nie zawsze towar ten był dostarczany we właściwych terminach i w odpowiednich ilościach. Ponadto ustalił, że ostatecznie całe zamówienie choć z niewielkim opóźnieniem zostało wykonane i strona powodowa nie poniosła w związku z tym opóźnieniem żadnej straty. Na podstawie powyższych ustaleń, skoro zarówno fakt opóźnienia dostaw jak i dokonane w pozwie wyliczenie kar umownych nie jest przez stronę pozwaną kwestionowane, Sąd Wojewódzki uznał za słuszne zmniejszenie wysokości kar do 10 % dochodzonej kwoty i w tej tylko wysokości powództwo uwzględnił.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji strony powodowej, która zarzucając naruszenie art. 484 § 1 i 2 k.c. oraz sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego materiału wniosła o uchylenie wyroku i zasądzenie dochodzonej kwoty w całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie skarżący kwestionuje w rewizji ustalenie w zaskarżonym wyroku, że jedną z zasadniczych przyczyn opóźnienia dostaw był brak końcówek do długopisów. Ustalenie to nie znajduje oparcia w zebranym w sprawie materiale. Do dokonania takiego ustalenia nie dawały podstawy zeznania powołanych w wyroku świadków (...), którzy w sposób nader ogólnikowy stwierdzają, że były kłopoty i trudności z zapewnieniem terminowym dostaw końcówek do długopisów dla rzemieślników. Z zeznań tych nie wynika, że opóźnienia konkretnych dostaw wymienione w niekwestionowanym przez pozwaną zestawieniu były spowodowane niedostarczeniem końcówek. Przeciwko temu ustaleniu przemawia przede wszystkim treść pisma pozwanej z daty 27 stycznia 1971 r. skierowanego do powoda, w którym pozwana opóźnienie wysyłek w maju i czerwcu 1970 r. - a tego okresu dotyczyła blisko połowa ogółu dostaw - tłumaczyła zamknięciem granicy z Bułgarią na skutek powodzi, nie wspominając o braku końcówek.Trafnie również podnosi rewidujący, że termin kolejnej drugiej dostawy został wyznaczony na dzień 30 kwietnia 1970 r. przez stronę pozwaną w piśmie z dnia 24 kwietnia 1970 r., a zatem na 6 dni przed datą dostawy, gdy według wszelkiego prawdopodobieństwa brak końcówek musiał być pozwanej już znany, a przeciwny stan rzeczy powinien być przez pozwaną udowodniony.W tym stanie rzeczy, skoro Sąd Wojewódzki, stosując znaczne miarkowanie kar umownych, oparł się na wadliwym ustaleniu obiektywnych przyczyn opóźnienia dostaw, zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo nie może być utrzymany i z mocy art. 388 § 1 k.p.c. podlega uchyleniu.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki ustalił w sposób szczegółowy daty dostaw i stany zapasów końcówek importowanych w okresach przygotowania poszczególnych partii wkładów dostarczanych przez pozwaną stronie powodowej, a nadto sprawdzi prawdziwość twierdzenia powoda w rewizji, że pozwana jedynie w dwóch procentach zaopatrywała się w końcówki za pośrednictwem (...). Gdyby bowiem ta ostatnia okoliczność okazała się prawdziwa, to nieregularność dostaw końcówek w tak nieznacznym zakresie nie mogłaby usprawiedliwiać i ekskulpować pozwanej z opóźnienia przeważającej części dostaw wkładów.Również nie jest uzasadniona dalsza przesłanka miarkowania kary umownej, której Sąd Wojewódzki dopatrzył się w tym, że ostatecznie całe zamówienie, choć z niewielkim opóźnieniem, zostało wykonane. Przedmiotem dochodzonego roszczenia są kary umowne za opóźnienie dostawy, które mogą być żądane tylko w razie późniejszego wykonania zobowiązania, w przeciwnym bowiem razie powodowi należałyby się kary za niewykonanie umowy. W tych warunkach fakt późniejszego wykonania umowy nie może uzasadniać miarkowania kar umownych.Natomiast może stanowić podstawę miarkowania kary umownej okoliczność, że strona powodowa nie poniosła żadnej szkody. Wprawdzie Sąd Najwyższy nie podziela wyrażanego niekiedy poglądu, że brak szkody pozbawia wierzyciela prawa żądania kar umownych, pogląd taki bowiem pomija, że instytucja kar umownych poza wynagrodzeniem szkody ma za podstawowe zadanie wzmożenie dyscypliny wykonania zobowiązań, jednakże nie da się zaprzeczyć, iż żądanie mimo braku szkody kary umownej w znacznej wysokości w stosunku do wartości przedmiotu umowy może uzasadniać przyjęcie, że kara jest rażąco wygórowana i wymaga miarkowania na podstawie art. 484 § 2 k.c.Chybiony jest natomiast podniesiony w rewizji zarzut obrazy art. VI § 2 przep. wpr. k.c. w związku z art. 531 k.h. przez pominięcie, że art. 531 k.h., wyłączający miarkowanie kar umownych w stosunkach handlowych, został utrzymany w mocy w stosunkach handlu zagranicznego, do których należy umowa o dostawę wkładów do długopisów przeznaczonych na eksport.Przepis art. VI przep. wpr. k.c. utrzymał w mocy art. 531 k.h. tylko w stosunkach handlu zagranicznego, przez które rozumieć należy stosunki handlowe z kontrahentami zagranicznymi. Jest oczywiste, że stosunek łączący strony, które są polskimi osobami prawnymi mającymi siedzibę w Polsce, nie jest, wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, stosunkiem handlu zagranicznego w rozumieniu tego przepisu.Ostatni wreszcie zarzut rewizji dotyczący rozstrzygnięcia o kosztach wobec uchylenia tej części wyroku nie wymaga rozważenia.