III CZP 9/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: R. Czarnecki, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Wojewódzkiej Handlowej Spółdzielni Inwalidów w K. przeciwko Jackowi K. o 2.500 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 19 grudnia 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy w postępowaniu nakazowym przysługuje zażalenie na postanowienie państwowego biura notarialnego nie uwzględniające wniosku powoda o skierowanie sprawy do zwykłego postępowania, po uprawomocnieniu się postanowienia w przedmiocie odmowy wydania nakazu zapłaty (art. 489 § 1 i art. 490 k.p.c.)?2. W razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie 1 - czy zamieszczenie w pozwie wniosku o skierowanie sprawy do zwykłego postępowania w razie odmowy wydania nakazu zapłaty jest skuteczne dla zachowania terminu przewidzianego w art. 490 k.p.c.?",udzielił następującej odpowiedzi:1.Na postanowienie państwowego biura notarialnego nie uwzględniające wniosku powoda o skierowanie sprawy do zwykłego postępowania, po uprawomocnieniu się postanowienia w przedmiocie odmowy wydania nakazu zapłaty, przysługuje zażalenie. 2.Zamieszczenie w pozwie wniosku o skierowanie sprawy do zwykłego postępowania w razie odmowy wydania nakazu zapłaty jest skuteczne dla zachowania terminu przewidzianego w art. 490 k.p.c. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienia prawne nasunęły się na tle następującego stanu sprawy: Strona powodowa domagała się w pozwie wydania nakazu zapłaty, zaznaczając jednak, że w razie odmowy wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym lub w razie wniesienia przez pozwanego zarzutów przeciwko wydanemu nakazowi zapłaty wnosi o przekazanie sprawy sądowi powiatowemu do rozpoznania w trybie zwykłego postępowania. Państwowe Biuro Notarialne odmówiło wydania nakazu zapłaty. Postanowienie to stało się prawomocne. Następnie strona powodowa wystąpiła o przekazanie sprawy "zgodnie z treścią końcową pozwu" do zwykłego postępowania sądowi powiatowemu. Państwowe Biuro Notarialne odrzuciło wniosek z tym uzasadnieniem, że został on wniesiony po upływie terminu przewidzianego w art. 490 k.p.c. Na to postanowienie strona powodowa wniosła zażalenie. W związku właśnie z tym zażaleniem Sąd Wojewódzki sformułował swoje wątpliwości w postaci dwóch zagadnień prawnych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Przede wszystkim należy podkreślić swoistość postępowania nakazowego jako jednego z postępowań odrębnych, a zwłaszcza to, że jest to tryb postępowania fakultatywnego w tym sensie, iż stronie przysługuje - nie obwarowane w zasadzie żadnymi zastrzeżeniami ani ograniczeniami - uprawnienie wyboru między tym trybem a trybem postępowania zwykłego. Oczywiście, nie każde roszczenie może być dochodzone w trybie postępowania nakazowego, ale każde roszczenie, które może być przedmiotem postępowania nakazowego (art. 485 k.p.c.), może być dochodzone w postępowaniu zwykłym. Związek między postępowaniem nakazowym a postępowaniem zwykłym wyraża się też w tym, że postępowanie nakazowe w razie skutecznego wniesienia zarzutów przeciwko nakazowi zapłaty może być kontynuowane w postępowaniu przed sądem (art. 495 k.p.c.). Ponadto związek ten przejawia się w tym, że na skutek wniosku powoda może nastąpić przekazanie sprawy do zwykłego postępowania (art. 490 k.p.c.).Z tego rodzaju przekazaniem sprawy przez państwowe biuro notarialne sądowi kodeks postępowania cywilnego wiąże doniosłe konsekwencje, a mianowicie pozostają w mocy skutki, jakie ustawa łączy z wytoczeniem powództwa. Wytoczenie powództwa, jeżeli chodzi o skutki materialnoprawne, pociąga za sobą przerwę biegu terminu przedawnienia, terminu zawitego lub biegu zasiedzenia. Z tego też względu powód ma istotny interes w tym, aby zgłoszony przez niego wniosek o przekazanie sprawy do sądu w razie wydania postanowienia odmownego odniósł skutek procesowy.Kodeks postępowania cywilnego wyraźnie, w specjalnie tej kwestii poświęconym przepisie, przewiduje zażalenie na odmowę wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym (art. 489 § 2 k.p.c.). W ten sposób powód może zwalczać nieprawidłowości postanowienia odmownego. Otwiera mu to drogę do uzyskania merytorycznego rozpoznania wniesionego przez niego pozwu w postępowaniu nakazowym.Inna natomiast sytuacja powstaje wówczas, gdy postanowienie odmowne uprawomocniło się, a więc gdy postępowanie nakazowe nie może już być kontynuowane. Powodowi bowiem pozostaje tylko ewentualność utrzymania w mocy skutków wniesionego pozwu o wydanie nakazu zapłaty (art. 490 k.p.c.), co może - jak już zostało to zaznaczone - uzyskać przez przekazanie sprawy do zwykłego postępowania orzeczeniem państwowego biura notarialnego.Przekazanie sprawy do zwykłego postępowania nie jest automatyczne. Uzależnione jest ono od spełnienia się dwóch w zasadzie przesłanek. Pierwsza przesłanka zostaje ziszczona przez fakt uprawomocnienia się postanowienia o odmowie wydania nakazu zapłaty. Przekazanie sprawy do zwykłego postępowania wchodzi w grę dopiero w takiej sytuacji procesowej, jaką stwarza uprawomocnienie się postanowienia odmownego. W razie bowiem uwzględnienia przez sąd rewizyjny zażalenia na postanowienie odmowne następuje przekazanie sprawy państwowemu biuru notarialnemu do ponownego rozpoznania i w takiej sytuacji powód nie może skutecznie zgłosić wniosku z art. 490 k.p.c. o przekazanie sprawy do zwykłego postępowania.Druga przesłanka sprowadza się do wymagania zgłoszenia żądania z art. 490 k.p.c. w terminie miesięcznym od uprawomocnienia się postanowienia odmownego.Nieuwzględnienie wniosku o przekazanie sprawy do postępowania zwykłego może być w szczególności wynikiem przyjęcia przez państwowe biuro notarialne, że wniosek o przekazanie sprawy nie został zgłoszony w terminie. Powstaje wówczas kwestia, za pomocą jakiego środka prawnego powód może zwalczać niesłuszne stanowisko państwowego biura notarialnego i czy w ogóle może je zwalczać.Analiza samych przepisów dotyczących postępowania nakazowego nie daje podstawy do ustalenia, w drodze wykładni, normy prawnej, według której w takiej sytuacji powodowi przysługiwałoby zażalenie (stosownie bowiem do charakteru sytuacji mogłoby w grę wchodzić tylko zażalenie). Jednakże przepisów normujących postępowanie nakazowe (art. 480-484 i art. 485-497 k.p.c.) nie można traktować jako przepisów regulujących ten rodzaj postępowania odrębnego w sposób wyczerpujący. Brak wprawdzie w przepisach tych norm odsyłających do stosowania (odpowiedniego) - w wypadkach nie unormowanych tymi przepisami - przepisów regulujących postępowanie rozpoznawcze w pierwszej i w drugiej instancji. Poprzednio obowiązujący kodeks postępowania cywilnego z 1930 r. zawierał tego rodzaju normę odsyłającą (art. 463).W istocie rzeczy podobnie przedstawia się sprawa i obecnie. Ustawodawca jednak zastosował odmienną technikę legislacyjną. Zagadnienie jest uregulowane w art. 13 § 2 k.p.c. Według tego przepisu "przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w niniejszym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej". Przez pojęcie "innego rodzaju postępowania" należy rozumieć m.in. także postępowanie nakazowe. Wymaga przy tym podkreślenia, że w dziale dotyczącym postępowania nakazowego nie ma przepisów, które by w rozważanym przedmiocie "stanowiły inaczej". W świetle tej wykładni należy dojść do wniosku, że zagadnienie wymaga wobec tego rozważenia na podstawie przepisu art. 394 k.p.c., regulującego instytucję zażalenia do sądu rewizyjnego.Kwestia dopuszczalności w poszczególnych wypadkach zażalenia unormowana jest za pomocą swoistej klauzuli ogólnej (postanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie) oraz przez taksatywne wyliczenie kilkunastu wypadków (postanowienia sądu pierwszej instancji i zarządzenia przewodniczącego o określonym przedmiocie).Chodzi zatem o odpowiedź na pytanie, czy postanowienie nie uwzględniające wniosku o przekazanie sprawy przez państwowe biuro notarialne do postępowania zwykłego (art. 490 k.p.c.) może być zaliczone do kategorii postanowień sądu pierwszej instancji kończących postępowanie w sprawie. Nie powinno budzić wątpliwości, że nie ma znaczenia to, czy chodzi o sąd, czy o państwowe biuro notarialne.Orzeczeniami kończącymi postępowanie w sprawie są między innymi orzeczenia mające charakter postanowień, po których wydaniu dalsze postępowanie w sprawie już się nie toczy, jak wskazał na to Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 25.VI.1966 r. III PZP 16/66 (OSNCP 1966, poz. 205). Należą do nich takie postanowienia, jak postanowienie odrzucające pozew lub umarzające postępowanie, odrzucające rewizję, postanowienie odmawiające przywrócenia uchybionego terminu do złożenia środka odwoławczego itd. Postanowienie państwowego biura notarialnego oddalające wniosek powoda o przekazanie sprawy sądowi (art. 490 k.p.c.) wywołuje w zasadzie podobny skutek jak wyżej wymienione postanowienia, na które przysługuje zażalenie.Postanowienie bowiem tego rodzaju również kończy sprawę w tym sensie, że powodowi pozostaje tylko jedna droga, a mianowicie droga wszczęcia innego postępowania w tym samym przedmiocie - w postępowaniu zwykłym. Postępowanie nakazowe w sprawie ulega zakończeniu i nie może być kontynuowane jako zwykłe, przy czym - jak już była o tym mowa - pozew nie wywołuje żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa.Interes zatem powoda w zaskarżeniu postanowienia państwowego biura notarialnego, nie uwzględniającego wniosku o przekazanie sprawy do zwykłego postępowania, jest oczywisty. Wymaga jednocześnie podkreślenia, że nie ma podstaw do zakwalifikowania takiego postanowienia państwowego biura notarialnego jako orzeczenia dotyczącego postępowania tylko incydentalnego czy też jako orzeczenia załatwiającego jakieś zagadnienie mające znaczenie tylko dla samego biegu postępowania, na który to rodzaj orzeczeń nie przysługuje zażalenie z mocy art. 394 § 1 k.p.c. (część wstępna przepisu).Z tego punktu widzenia istotnego znaczenia nabierają podkreślone na wstępie związki między postępowaniem nakazowym a postępowaniem zwykłym. Właśnie nieuwzględnienie wniosku powoda o przekazanie sprawy w warunkach określonych w art. 490 k.p.c. do postępowania zwykłego zamyka drogę do dalszego postępowania w trybie zwykłym, kończąc postępowanie w sprawie.Niezależnie od tej wykładni, obierającej za punkt wyjścia analizy pojęcie postanowienia sądu pierwszej instancji kończącego postępowanie w sprawie (art. 394 § 1 k.p.c. - część wstępna przepisu), nie może być pominięta wykładnia pkt 1 art. 394 § 1 k.p.c. Przepis ten przewiduje zażalenie na postanowienie sądu, którego przedmiotem jest przekazanie sprawy sądowi równorzędnemu lub niższemu. Można reprezentować stanowisko - przy szerokim pojmowaniu pojęcia przekazania sprawy - że pojęcie to obejmuje także przekazanie sprawy sądowi przez państwowe biuro notarialne na skutek wniosku powoda o skierowanie sprawy do zwykłego postępowania (art. 490 k.p.c.). Również i z tego punktu widzenia należy na przedstawione zagadnienie prawne, objęte pierwszym pytaniem, odpowiedzieć w ten sposób, że na postanowienie państwowego biura notarialnego nie uwzględniające wniosku powoda o skierowanie sprawy do zwykłego postępowania, po uprawomocnieniu się postanowienia w przedmiocie odmowy wydania nakazu zapłaty, przysługuje zażalenie.2. Jeżeli chodzi o drugie pytanie prawne, należy również podkreślić podniesioną na wstępie rozważań kwestię fakultatywności postępowania nakazowego i możliwości przejścia z tego postępowania nakazowego do postępowania zwykłego.Żadne względy zasadniczej natury nie przemawiają przeciwko dopuszczalności zgłoszenia już w pozwie, zawierającym żądanie wydania nakazu zapłaty, wniosku o skierowanie sprawy do postępowania zwykłego w razie uprawomocnienia się postanowienia odmownego (art. 490 k.p.c.). Nie wchodzą tu też w grę zastrzeżenia, jakie nasuwają się w odniesieniu do terminów związanych ze środkami zaskarżenia w związku z zasadą niedopuszczalności wcześniejszego zgłoszenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.). Według przyjętej wykładni żądanie takie strona może zgłosić skutecznie tylko po ogłoszeniu sentencji wyroku, a nie wcześniej (por. orz. z dnia 21.X.1957 r. 2 CR 915/57 oraz wcześniejsze orzeczenie C III 356/35).W rozważanym wypadku nie chodzi o kwestię zaskarżenia, lecz o kwestię dotyczącą tylko zmiany trybu postępowania nakazowego na postępowanie zwykłe, co do których to trybów powodowi przysługuje swobodny wybór w momencie podjęcia decyzji o wszczęcie postępowania. Nie jest pozbawiona znaczenia okoliczność, że złożenie wniosku z art. 490 k.p.c. już w pozwie nie pociągnie za sobą żadnych komplikacji procesowych ani niepewności, czego nie można by ewentualnie uniknąć w razie przyjęcia takiej reguły w zakresie żądania sporządzenia uzasadnienia wyroku (art. 328 § 1 k.p.c.).Niezależnie od tych argumentów należy podkreślić zgodność takiej wykładni, jeśli chodzi o wniosek z art. 490 k.p.c., z dążeniem do odformalizowania postępowania sądowego. Z tego stanowiska można nadawać znaczenie woli powoda przejścia - stosownie do okoliczności - z postępowania nakazowego do postępowania zwykłego, woli wyrażonej na wypadek wydania postanowienia odmownego (art. 489 § 1 k.p.c.) już wcześniej w pozwie.Z mocy art. 490 k.p.c. powód ma do dyspozycji aż miesiąc od uprawomocnienia się postanowienia odmownego. Z tego jednak nie wynika, aby już zaraz, następnego dnia po uprawomocnieniu się takiego postanowienia odmownego sprawa nie mogła być przekazana do zwykłego postępowania - w takiej sytuacji, o jaką chodzi w drugim pytaniu prawnym.Wszystkie te racje tłumaczą pozytywną odpowiedź na drugie pytanie.