III CZP 96/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Masłowski, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. - Wydział Finansowy przeciwko Zofi S. i Zdzisławowi S. o wpis hipoteki przymusowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 15 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy i o ile przepis art. 11 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 110) ma zastosowanie w wypadku wniosku Skarbu Państwa - lub innego podmiotu nie mającego obowiązku uiszczenia opłat sądowych - o wpis hipoteki przymusowej, powodując obowiązek państwowego biura notarialnego obciążenia należnymi opłatami właścicieli obciążonej nieruchomości?",udzielił następującej odpowiedzi:W postępowaniu wieczystoksięgowym o wpis hipoteki przymusowej brak jest podstaw z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 24, poz. 110) do obciążenia właściciela nieruchomości kosztami sądowymi, których wnioskodawca nie miał obowiązku uiścić.Uzasadnienie faktyczneRozstrzygane zagadnienie prawne zrodziło się na tle sprawy o wpis hipoteki przymusowej na zabezpieczenie należności z tytułu zaległych podatków.Państwowe Biuro Notarialne, wpisując w dziale IV księgi wieczystej, urządzonej dla nieruchomości stanowiącej własność Zofii S. i Zdzisława S. na prawach wspólności ustawowej, hipotekę przymusową na rzecz Skarbu Państwa w kwocie 156.936 zł z tytułu zaległego podatku dochodowego, równocześnie wydało postanowienie nakazujące Zofii S. i Zdzisławowi S. uiszczenie opłaty sądowej w kwocie 1.719 zł, przypadającej od wniosku o wpis hipoteki przymusowej, od której to opłaty Skarb Państwa był zwolniony. Państwowe Biuro Notarialne powołało się przy tym na art. 8, 11 i 14 ustawy o kosztach sądowych.Sąd Wojewódzki przy rozstrzyganiu zażalenia na to postanowienie powziął wątpliwość, czy przepis art. 11 ustawy o kosztach sądowych ma zastosowanie w postępowaniu wieczystoksięgowym, a to z uwagi na treść art. 3 ustawy z dnia 16 listopada 1964 r. o przekazaniu państwowym biurom notarialnym prowadzenia ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr 41, poz. 278). Wedle tego przepisu państwowe biuro notarialne jest jedynie uprawnione do pobierania opłat, nie orzeka zaś o kosztach, których część składową stanowią opłaty.Uzasadnienie prawneRozpoznając powyższe zagadnienie w trybie art. 391 k.p.c., Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W postępowaniu wieczystoksięgowym mają zastosowanie przepisy k.p.c. o postępowaniu nieprocesowym, jeśli nie stanowi inaczej prawo o księgach wieczystych (art. 56 prawa o księgach wieczystych). Ponieważ w przedmiocie kosztów prawo o księgach wieczystych nie zawiera odmiennych postanowień, mają w tej materii zastosowanie dyspozycje art. 520 k.p.c., które ustanawiają zasady odmienne niż obowiązujące w procesie i egzekucji.Podstawową zasadą jest ponoszenie przez każdego z uczestników kosztów postępowania związanych z jego udziałem w sprawie (art. 520 § 1 k.p.c.). Ta zasada ma zastosowanie w niniejszym wypadku wobec braku przesłanek zastosowania zasad szczególnych, o których mowa w art. 520 § 2 i 3 k.p.c. Ustanowienie bowiem hipoteki przymusowej leżało tylko w interesie wnioskodawcy (art. 162 postępowania egzekucyjnego w administracji).Konsekwencją tego założenia jest to, że kosztów sądowych, których składający wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie miał obowiązku uiścić (w niniejszym wypadku art. 8 ustawy o kosztach sądowych), nie można przerzucić na pracownika. Warunkiem tego bowiem jest istnienie podstaw, wynikających z zasad obowiązujących przy zwrocie kosztów procesu (art. 11 ust. 1 in fine ustawy o kosztach sądowych).Skoro więc w sprawie brak jest podstaw do obciążenia właścicieli nieruchomości kosztami postępowania o wpis hipoteki przymusowej w świetle art. 520 k.p.c., nie można odpowiednio obciążyć ich wpisem, którego wnioskodawca nie miał obowiązku uiścić.Nietrafny jest jednak argument podany przez Sąd Wojewódzki.Szczegółowa analiza art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 16 listopada 1964 r. o przekazaniu państwowym biurom notarialnym prowadzenia ksiąg wieczystych w związku z treścią art. 27 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych wskazuje, że w postępowaniu wieczysto-księgowym państwowe biura notarialne pobierają opłaty i zwrot wydatków na zasadach określonych w przepisach o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Ustawa o kosztach sądowych w art. 1 wyjaśnia, że określa zasady i tryb pobierania kosztów sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli więc dalsze przepisy tej ustawy omawiają zasady dotyczące postępowania, gdy koszty sądowe nie zostały uiszczone z tych czy innych przyczyn (np. art. 11 i 13), to i te wypadki należy uznać za objęte zasadami i trybem pobierania kosztów sądowych w rozumieniu art. 1 ustawy o kosztach sądowych, a tym samym odpowiednio w rozumieniu art. 3 ust. 2 ustawy o przekazaniu państwowym biurom notarialnym prowadzenia ksiąg wieczystych.Przecież gdyby np. przez pomyłkę nie pobrano od wnioskodawcy należnego wpisu od wniosku o wpis do księgi wieczystej lub pobrano wpis zbyt niski, nie byłoby żadnej wątpliwości, że także po dokonaniu już wpisu do księgi wieczystej należałoby wydać odpowiednie postanowienia w trybie art. 13 ustawy o kosztach sądowych.W związku z tym, co powiedziano, że do postępowania wieczystoksięgowego stosuje się przepisy o postępowaniu nieprocesowym, należy ustosunkować się do tezy orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 29.I.1953 r. II C 2520/52 (OSN 1954, z. 2, poz. 34), wedle którego postępowanie dotyczące wpisu hipoteki przymusowej powinno być traktowane jako postępowanie egzekucyjne. Teza tego orzeczenia jednak odnosi się tylko do kwestii rozszerzenia zwolnienia od kosztów sądowych, przysługującego w postępowaniu, w którym został wydany tytuł egzekucyjny, na postępowanie o wpis hipoteki przymusowej i w tym tylko zakresie może on - wobec wyraźnego brzmienia art. 56 prawa o księgach wieczystych - zachować walor. Oczywiście koszty ustanowienia hipoteki przymusowej mogą wejść w skład kosztów egzekucyjnych (art. 770, 774, 775 k.p.c.), ale jest to już odrębne zagadnienie.Z tych wszystkich względów z mocy art. 391 k.p.c. udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.