U 2/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes płk B. Dzięcioł. Sędziowie: płk J. Drohomirecki, płk Z. Furtak, płk J. Gawrysiak (sprawozdawca), płk A. Kaszycki, ppłk H. Kmieciak, płk dr W. Sieracki.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr W. Kubala.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54; zm: Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 166) przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy żołnierz, który samowolnie opuszcza jednostkę albo wyznaczone miejsce przebywania na czas poniżej 2 dni kalendarzowych lub przez taki czas samowolnie poza nimi pozostaje, będąc w okresie ostatnich 6 miesięcy ukarany za taki czyn dyscyplinarnie służbą w oddziale dyscyplinarnym, dopuszcza się przestępstwa określonego w art. 303 § 2 k.k.?"i po wysłuchaniu Prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowejuchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneW porównaniu z uchylonym prawem (art. 108 k.k. W. P.) przepisy art. 303 k.k. z 1969 r. zawężają w sposób istotny pojęcie przestępnego samowolnego oddalenia się.Odpowiedzialności bowiem karnej na podstawie art. 303 § 1 k.k. podlega tylko ten żołnierz, który samowolnie opuszcza swoją jednostkę albo wyznaczone miejsce przebywania na czas powyżej 2 dni kalendarzowych lub przez taki czas samowolnie poza nimi pozostaje. Ściganiu karnemu nie podlega więc każde dokonane przez żołnierza samowolne oddalenie się, lecz tylko takie, które trwa powyżej 2 dni kalendarzowych.Przestępność samowolnego oddalenia się trwającego poniżej 2 dni kalendarzowych przewiduje art. 303 § 2 k.k., jednakże tylko wówczas, gdy sprawca tego czynu był poprzednio skazany za samowolne oddalenie się lub też był w okresie ostatnich 6 miesięcy ukarany za taki czyn dyscyplinarnie aresztem.Do bytu przestępstwa określonego w art. 303 § 2 k.k. nie wystarcza więc dokonanie przez żołnierza samowolnego oddalenia się trwającego poniżej 2 dni kalendarzowych, konieczne bowiem jest jednoczesne zaistnienie co najmniej jednego z dwóch znamion charakteryzujących podmiot tego przestępstwa. Znamiona te zostały w omawianym przepisie wyliczone taksatywnie i są nimi jedynie poprzednie skazanie żołnierza za samowolne oddalenie się lub ukaranie w okresie ostatnich 6 miesięcy za taki sam czyn dyscyplinarnie aresztem. Z dwóch omawianych alternatywnych znamion jednym z nich jest kara dyscyplinarna aresztu (zwykłego lub ścisłego), a zatem tylko jedna kara spośród katalogu kar przewidzianych w regulaminie dyscyplinarnym Sił Zbrojnych PRL.W świetle powyższych rozważań należy dojść do wniosku, że wykładnia przepisu art. 303 § 2 k.k., zmierzająca w kierunku dodania do znamion charakteryzujących podmiot jego przestępstwa jeszcze jednego znamienia w postaci kary dyscyplinarnej służby w oddziale dyscyplinarnym, jest nie do przyjęcia, gdyż prowadzi to do rozstrzygnięcia contra legem. Tego rodzaju wykładnia bowiem stanowi rozszerzającą wykładnię przepisu art. 303 § 2 k.k., a w szczególności podmiotu przestępstwa traktującego o ukaraniu żołnierza w okresie 6 miesięcy za samowolne oddalenie się dyscyplinarnie aresztem. W tym wypadku wchodzi w grę zasada nullum crimen sine lege poenali, zakazująca stanowienia lub zaostrzenia odpowiedzialności karnej w drodze wykładni norm prawa karnego przez analogię. Zasada ta zakazuje w szczególności rozszerzania znamion czynu przestępnego na sytuacje zbliżone lub podobne do tych znamion określonych w konkretnym przepisie prawa materialnego.Reasumując powyższe rozważania, należy stwierdzić, że podmiotem przestępstwa określonego w art. 303 § 2 k.k. nie może być żołnierz, który samowolnie opuszcza swoją jednostkę albo wyznaczone miejsce przebywania na czas poniżej 2 dni kalendarzowych lub przez taki czas samowolnie poza nimi pozostaje, będąc w okresie ostatnich 6 miesięcy ukarany za taki czyn dyscyplinarnie służbą w oddziale dyscyplinarnym. Z tych powodów Sąd Najwyższy w składzie powiększonym nie podziela odmiennego w tej mierze poglądu wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej z dnia 4 października 1972 r. - Rw 964/72 (OSNKW 1972, z. 12, poz. 202).Niezależnie jednak od powyższego rozstrzygnięcia należy wskazać, że kara służby w oddziale dyscyplinarnym, jako nowy rodzaj kary dyscyplinarnej, wprowadzona została dopiero ustawą z dnia 30 czerwca 1970 r. zmieniającą ustawę o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenia honoru i godności żołnierskiej (Dz. U. Nr. 16, poz. 135), a zatem po wejściu w życie kodeksu karnego z 1969 r. Kara służby w oddziale dyscyplinarnym wymierzana jest w granicach od 1 do 3 miesięcy, przy czym można ją wymierzać żołnierzom zasadniczej służby wojskowej, którzy byli karani trzykrotnie za przewinienia tego samego rodzaju lub pięciokrotnie za różne przewinienia, w tym przynajmniej raz karą aresztu lub sądownie. Omawianą karę można również wymierzać żołnierzom za przewinienia przeciwko: karności wojskowej, obowiązkom wynikającym z regulaminów i instrukcji normujących pełnienie służb, godności żołnierskiej popełnione zwłaszcza w stanie nietrzeźwości oraz za przewinienia polegające na samowolnym opuszczeniu oddziału lub wyznaczonego miejsca pobytu albo samowolnym poza nimi pozostawaniu. Ponadto karę tę można wymierzać żołnierzom, w stosunku do których sąd lub prokurator wojskowy zastosował warunkowe umorzenie postępowania karnego lub w stosunku do których uprawniony dowódca nie złożył wniosku o ściganie karne w razie popełnienia prze żołnierza czynu podlegającego ściganiu na wniosek dowódcy (patrz pkt 50 lit. j i pkt 62 regulaminu dyscyplinarnego Sił Zbrojnych PRL).Względy społeczne, a w szczególności względy dyscypliny i porządku wojskowego przemawiają więc za tym, by karę dyscyplinarną służby w oddziale dyscyplinarnym uznać za znamię charakteryzujące podmiot przestępstwa określonego w art. 303 § 2 k.k. Nie może to jednak nastąpić w drodze wykładni sądowej przepisu art. 303 § 2 k.k., o czym już wyżej była mowa, lecz jedynie i wyłącznie w drodze ustawodawczej, w szczególności w wypadku ewentualnej nowelizacji kodeksu karnego z 1969 r.