I CR 552/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Masłowski, S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Romana M. przeciwko: 1) Powszechnej Kasie Oszczędności - Centrala w W., 2) Antoniemu A. i 3) Urszuli A. o 143.000 zł, na skutek rewizji pozwanych A. od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 10 czerwca 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w stosunku do pozwanych Antoniego i Urszuli małż. A. (pkt I wyroku) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia wniosków stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneNa nazwisko Romana M. zostały wystawione przez Powszechną Kasę Oszczędności dwie premiowane książeczki oszczędnościowe z wkładem po 9.000 zł, oznaczone numerami US (...) i US (...). Na drugą z tych książeczek wylosowany został w dniu 21.I.1967 r. samochód marki "Moskwicz 408", którego M. nie mógł odebrać wskutek tego, że wspomniane książeczki znajdowały się w posiadaniu Antoniego A. W związku z tym Roman M. wystąpił przeciwko Antoniemu A. i wezwanej później do udziału w sprawie Urszuli A. o wydanie mu wymienionych dwóch książeczek premiowanych, natomiast Antoni A. wystąpił przeciwko Romanowi M. o stwierdzenie obowiązku M. złożenia wobec PKO oświadczenia o wyrażeniu zgody na przepisanie tych książeczek na nazwisko A. za równoczesną zapłatą kwoty 18.000 zł. Sprawy te zostały połączone, przy czym pierwszą z nich potraktowano jako powództwo główne, drugą zaś jako powództwo wzajemne.Wyrokiem z dnia 29.XII.1967 r. Sąd Powiatowy w Poznaniu oddalił powództwo główne, uwzględnił zaś powództwo wzajemne w ten sposób, że nakazał Romanowi M., aby złożył wobec PKO oświadczenie, iż wkłady na wymienionych wyżej książeczkach przelał w 1965 r. na Antoniego A., i wyraża zgodę na przepisanie tych książeczek na jego nazwisko za równoczesną zapłatą przez A. kwoty 18.000 zł. Rewizję M. od tego wyroku Sąd Wojewódzki w Poznaniu oddalił wyrokiem z dnia 16.V.1968 r. Sądy obu instancji stanęły na stanowisku, że strony wiąże umowa cesji wkładów oszczędnościowych, mimo że nie zostały dopełnione w PKO formalności związane z przepisaniem książeczek oszczędnościowych na A.W dniu 13.II.1968 r. Minister Sprawiedliwości zaskarżył wymieniony wyżej wyrok Sądu Wojewódzkiego rewizją nadzwyczajną, w której wniósł o uchylenie tego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Powiatowego i o orzeczenie co do istoty sprawy albo o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 15.XI.1968 r. wstrzymał wykonanie zaskarżonych wyroków do czasu rozstrzygnięcia sprawy, a wyrokiem z dnia 25.III.1969 r. uchylił te wyroki i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania. Wyrokiem z dnia 19.XII.1969 r., który uprawomocnił się, Sąd Powiatowy w Poznaniu zobowiązał małż. A. do wydania Romanowi M. omawianych książeczek oszczędnościowych, a w razie niemożności wydania w naturze zasądził od małż. A. na rzecz Romana M. zwrot wkładów w kwocie 18.000 zł. Jednocześnie Sąd Powiatowy oddalił powództwo wzajemne.W pozwie z dnia 24.II.1970 r., częściowo zmienionym w załączniku do protokołu z dnia 27.V.1970 r., powód Roman M. żądał ostatecznie zobowiązania pozwanej Centrali PKO oraz pozwanych małż. A. solidarnie do wydania powodowi nowego samochodu marki "Moskwicz 408" (wraz z radioodbiornikiem) bądź też innego równorzędnego samochodu osobowego przy ewentualnym zobowiązaniu powoda do dopłaty pozwanym różnicy w cenie urzędowej; ponadto powód domagał się zobowiązania pozwanej Centrali PKO do wydania mu dwóch premiowanych książeczek PKO z wkładami po 9.000 zł.Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy wyrokiem z dnia 10.VI.1970 r. uwzględnił powództwo w części dotyczącej wydania powodowi nowego samochodu marki "Moskwicz 408" bądź innego równorzędnego samochodu tylko w stosunku do małż. A., oddalił zaś powództwo w tym zakresie w stosunku do Centrali PKO. Ponadto Sąd zobowiązał pozwaną Centralę PKO do reaktywowania na rzecz powoda dwóch premiowych książeczek samochodowych z wkładami po 9.000 zł (z zaznaczeniem, że książeczki te biorą natychmiast udział w losowaniu premii samochodowych po dacie ich wydania) z jednoczesnym zobowiązaniem powoda do dokonania potrzebnych formalności.Uzasadniając swe stanowisko, jeśli chodzi o rozstrzygnięcie w stosunku do pozwanych A., Sąd Wojewódzki wyjaśnił, że wprawdzie A. pobrał z PKO wygrany samochód w dniu 10.IX.1968 r. na podstawie prawomocnych orzeczeń zapadłych w poprzednio przytoczonej sprawie, po czym sprzedał go we wrześniu 1968 r., a więc jeszcze przed zaskarżeniem tych orzeczeń rewizją nadzwyczajną, niemniej jednak w dacie odebrania samochodu i jego sprzedaży musiał się liczyć z możliwością wniesienia rewizji nadzwyczajnej, a w jej następstwie - z możliwością uchylenia korzystnych dla niego prawomocnych orzeczeń, tym samym więc musiał się liczyć z obowiązkiem zwrotu samochodu powodowi. Poza tym Sąd Wojewódzki przyjął, że pomimo zbycia otrzymanego z PKO samochodu A. mogą zwrócić powodowi bezpodstawnie uzyskaną korzyść w naturze, nabywając w tym celu samochód równorzędny.Pozwani A. zaskarżyli wyrok Sądu Wojewódzkiego rewizją, w której wnieśli o jego uchylenie w dotyczącej ich części. Powód zaskarżył zażaleniem zawarte w tym wyroku (po jego uzupełnieniu) postanowienie, mocą którego zasądzono od niego na rzecz pozwanej Centrali PKO kwotę 3.000 zł tytułem zwrotu kosztów prowadzenia sprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał rewizję pozwanych za uzasadnioną z przyczyn następujących:Trafnie Sąd Wojewódzki przyjął jako podstawę prawną rozstrzygnięcia sprawy przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, uzasadnione są jednak zarzuty rewizyjne dotyczące naruszenia tych przepisów przez ich błędną wykładnię.Decydujące znaczenie dla kierunku rozpoznania i sposobu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma przede wszystkim ustalenie, czy pozwani A. w chwili odpłatnego zbycia samochodu osobie trzeciej powinni się byli liczyć z obowiązkiem zwrotu. W razie bowiem udzielenia na to pytanie odpowiedzi pozytywnej, byliby oni obowiązani do zwrotu powodowi bezpodstawnie uzyskanej korzyści majątkowej bez jakichkolwiek ograniczeń, w przeciwnym zaś razie ich obowiązek byłby ograniczony do zwrotu korzyści w granicach istniejącego wzbogacenia (art. 409 k.c.).Zdaniem Sądu Wojewódzkiego pozwani musieli się liczyć z możliwością wniesienia rewizji nadzwyczajnej od korzystnego dla nich prawomocnego wyroku, tym samym więc, wyzbywając się korzyści, musieli się liczyć z obowiązkiem zwrotu na wypadek wniesienia rewizji nadzwyczajnej i uchylenia w jej wyniku tego prawomocnego wyroku.Z poglądem tym nie można się jednak zgodzić. W myśl art. 365 k.p.c. moc wiążąca prawomocnego wyroku rozciąga się nie tylko na strony, ale - w zasadzie - również na sądy i inne organy państwowe. Ponadto wyrok prawomocny ma między stronami powagę rzeczy osądzonej. Te skutki prawne związane z prawomocnością wyroku sprawiają, że strona, która realizuje uprawnienia wynikające dla niej z takiego wyroku i wyzbywa się uzyskanej korzyści, nie musi się liczyć wobec drugiej strony, związanej prawomocnością wyroku, z obowiązkiem zwrotu korzyści na wypadek wzruszenia tego wyroku w trybie nadzwyczajnym. Rewizja nadzwyczajna może być skutecznie wniesiona w zasadzie w ciągu sześciu miesięcy od uprawomocnień się zaskarżonego orzeczenia, ale jeżeli jest oparta na zarzucie naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, to nie obowiązuje tu żadne ograniczenie w czasie (art. 421 § 1 k.p.c.). Przy takim unormowaniu, gdyby podzielić krytykowany pogląd Sądu Wojewódzkiego, strona uzyskująca korzyść na podstawie prawomocnego wyroku zawsze musiałaby się liczyć z ujemnymi dla niej następstwami na wypadek zaskarżenia wyroku rewizją nadzwyczajną i jej uwzględnienie, a taki wynik, jako sprzeczny z istotą i celem prawomocności materialnej wyroku, jest nie do przyjęcia.Powyższe rozważania prowadzą zatem do wniosku, że strona, która rozporządziła korzyścią majątkową, uzyskaną na podstawie prawomocnego wyroku, w czasie od daty uprawomocnienia się wyroku do chwili uzyskania wiadomości o jego zaskarżeniu rewizją nadzwyczajną, nie ponosi ujemnych następstw przewidzianych w art. 409 k.c. (in fine) w razie uchylenia tego wyroku. Powinność liczenia się z obowiązkiem zwrotu powstaje dopiero z chwilą uzyskania wiadomości o zaskarżeniu prawomocnego wyroku rewizja nadzwyczajną.Trafny jest również zarzut rewizyjny błędnej wykładni art. 405 k.c. Na podstawie prawomocnego wyroku, następnie uchylonego w wyniku rewizji nadzwyczajnej, pozwani otrzymali z PKO konkretny samochód, a więc rzecz oznaczoną co do tożsamości. Zbycie przez nich takiej rzeczy stanowiącej bezpodstawnie uzyskaną korzyść w drodze umowy sprzedaży powodującej przeniesienie własności rzeczy na inną osobę (art. 155 § 1 k.c.) czyni niemożliwym wydanie bezpodstawnie uzyskanej korzyści majątkowej w naturze. Przepis art. 405 k.c. nie przewiduje bowiem w takim wypadku obowiązku nabycia przez osobę bezpodstawnie wzbogaconą i wydania osobie zubożonej innej rzeczy o podobnych właściwościach, lecz obowiązek zwrotu wartości rzeczy. W konsekwencji należy uznać, że w razie zbycia przez bezpodstawnie wzbogaconego rzeczy oznaczonej co do tożsamości, stanowiącej podmiot wzbogacenia, w drodze odpłatnej czynności prawnej rozporządzającej, zbywca zamiast wydania korzyści w naturze obowiązany jest do zwrotu jej wartości.Wobec oparcia rewizji na uzasadnionej podstawie przewidzianej w art. 368 pkt 1 k.p.c., rewizja podlega uwzględnieniu, a zaskarżony wyrok uchyleniu stosownie do dyspozycji art. 387 k.p.c. bez potrzeby rozważania dalszego zarzutu naruszenia art. 302 k.p.c.W toku ponownego rozpoznania sprawy rzeczą Sądu Wojewódzkiego będzie ustalenie podlegającej zwrotowi wartości bezpodstawnie uzyskanej przez pozwanych korzyści. W związku z twierdzeniem pozwanych, że nie mając obowiązku liczenia się ze zwrotem zużyli uzyskaną korzyść, konieczne będzie również wyjaśnienie tej okoliczności przy uwzględnieniu zasad przewidzianych w art. 409 k.c., a w szczególności przy uwzględnieniu, że od obowiązku zwrotu zwalnia jedynie zużycie na cele konsumpcyjne powodujące ustanie wzbogacenia oraz że chodzi tylko o takie zużycie, które miało miejsce w okresie, gdy pozwani nie musieli się liczyć z obowiązkiem zwrotu, tj. przed uzyskaniem wiadomości o wniesieniu rewizji nadzwyczajnej.