III CZP 74/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, S. Gross, W. Kuryłowicz (sprawozdawca), B. Łubkowski, Z. Wasilkowska, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej R. Wyrzykowskiego, po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 29 września 1970 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy i w jakim zakresie sąd jest związany ustaleniami stanowiącymi podstawę wniosku organu finansowego o przejęcie nieruchomości na własność Państwa na podstawie ustawy z dnia 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 7, poz. 398), a w szczególności czy sąd, przy ocenie zasadności wniosku, władny jest samodzielnie ustalić:a) że niewywiązywanie się dłużnika z ciążącego na nim obowiązku podatkowego ma charakter uporczywy,b) że dokonany przez organ finansowy wymiar zobowiązań dłużnika wobec Państwa jest zgodny z przepisami,c) że gospodarstwo dłużnika zostało prawidłowo zaliczone przez prezydium właściwej rady narodowej do gospodarstw zaniedbanychczy też ustalenie powyższych okoliczności należy do wyłącznego zakresu czynności organów administracji i nie podlega kontroli sądu?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W postępowaniu o przejęciu na własność Państwa nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 7, poz. 398 z późn. zm.) sąd jest związany stanowiącym podstawę uchwały władzy administracyjnej ustaleniem co do: a) uporczywości niewywiązywania się dłużnika z ciążącego na nim obowiązku podatkowego oraz b) dokonanego przez organ finansowy wymiaru zobowiązań dłużnika wobec państwa. Uzasadnienie faktyczne1. Ustawa z dnia 21 grudnia 1958 r. o szczególnym trybie ściągania zaległości z tytułu niektórych zobowiązań właścicieli nieruchomości wobec Państwa (Dz. U. Nr 7, poz. 398; zm.: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130), utrzymana w mocy przepisem art. 168 ustawy z dnia 17.VI.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151), oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie wykonawcze Rady Ministrów z dnia 25.III.1959 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 153) zmierzają do zapewnienia "należytej realizacji prawomocnych zobowiązań podatkowych dłużników, którzy uporczywie nie wywiązują się ze swych obowiązków podatkowych" przez skierowanie - w celu przejęcia na własność - egzekucji do ich nieruchomości (w całości lub w części wydzielonej albo ułamkowej).Ustawa dotyczy nieruchomości położonych zarówno na terenie miast, jak i wsi, z wyjątkiem nieruchomości rolnych poddanych przepisom ustawy z dnia 28.VI.1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130 w związku z art. 40 ust. 2 ustawy, nie objętym tekstem jednolitym).Jeżeli jednak przejęciu podlega tylko część nieruchomości rolnej, to należności nie ulegające scaleniu mogą być zaspokojone również w trybie powołanej ustawy z dnia 21.XII.1958 r. (por. art. 3 ust. 2 i art. 1 ust. 3 ustawy z 1962 r.).Postępowanie o przejęcie nieruchomości na własność państwa może być wszczęte tylko w stosunku do dłużników uporczywych, tj. uporczywie zalegających z uregulowaniem prawomocnie ustalonych należności podatkowych oraz innych należności, do których stosuje się przepisy o zobowiązaniach podatkowych (por. art. 36 dekr. z dnia 26.X.1950 r. o zobowiązaniach podatkowych - Dz. U. Nr 49, poz. 452 z późn. zm.), w szczególności zaś (przykładowo):a)wobec tych dłużników, którzy mieli możność zapłacenia należności, ale uporczywie ich nie regulowali, postępując przy tym tak, by egzekucja z ruchomości lub wierzytelności była bezskuteczna albob)wobec dłużników, którzy w rażącym stopniu nie wykorzystali produkcyjnych możliwości swych gospodarstw i przez to spowodowali narastanie zaległości z roku na rok (§ 1 rozporz. z 1959 r.).Postępowanie o przejęcie nieruchomości uporczywego według oceny władzy administracyjnej dłużnika wszczyna prezydium powiatowej rady narodowej, gdy:a)został wystawiony administracyjny tytuł wykonawczy,b)przeprowadzona obligatoryjnie egzekucja z ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych dłużnika okazała się bezskuteczna (§ 2 powoł. rozporz.),c)bezskuteczna lub niecelowa okazała się również egzekucja sądowa z nieruchomości (§ 2 ust. 2 rozporz.).Wszczęcie postępowania następuje przez wydanie co do przejęcia nieruchomości danego dłużnika stosownej uchwały. Gdy przejęciu podlega nieruchomość rolna (za należności nie scalone), przewidziane są ponadto wymagania dalsze (por. § 3 rozporz.).Formalnie podjęta uchwała stanowi podstawę do wystąpienia organu finansowego, po bezskuteczności wezwania dłużnika o zapłatę, do sądu o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi administracyjnemu i o wydanie orzeczenia o przejęciu nieruchomości (art. 3 ustawy oraz § 4, 5 i 7 rozporz.).Uchwałą tą sąd jest związany. Jej podjęcie, formalnie dokonane, nie może być w postępowaniu przed sądem kwestionowane, chyba że uchwała jest bezwzględnie nieważna, co sąd z urzędu bierze pod uwagę np. w razie podjęcia uchwały przez organ oczywiście niewłaściwy (np. wydział finansowy zamiast prezydium itp.), bez uchwały zaś formalnie podjętej postępowanie sądowe w ogóle nie może się toczyć.Egzekucja zobowiązań podatkowych i innych należności, do których stosują się przepisy o zobowiązaniach podatkowych (art. 1 ustawy), odbywa się w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji (art. 2 § 1 powoł. ustawy z dnia 17.VI.1966 r.). Wszczęcie egzekucji wymaga wystawienia przez organ egzekucyjny (organ administracji finansowej, prezydium powiatowej rady narodowej) - na wniosek wierzyciela, a gdy wierzyciel jest jednocześnie organem egzekucyjnym, z urzędu - tytułu wykonawczego (art. 25, 26 i 18 postęp. egz. w administracji). Organ egzekucyjny nie bada zasadności i wymagalności zobowiązania objętego tytułem wykonawczym (art. 28 § 1 postęp. egz. w adm.), w wypadku zatem egzekucji zobowiązania podatkowego nie bada decyzji ustalającej treść tego zobowiązania, wydanej w trybie dekretu z dnia 16.V.1946 r. o postępowaniu podatkowym (Dz. U. z 1963 r. Nr 11, poz. 60) przez właściwy organ finansowy. Organ ten jest wyłącznie właściwy w sprawach danin publicznych, do których mają zastosowanie przepisy o zobowiązaniach podatkowych, i do niego wyłącznie należy ustalenie zarówno podstawy opodatkowania, jak i wysokości zobowiązania podatkowego (art. 137, 138 i 139 postęp. podatk.).Wydane w tym postępowaniu decyzje są ostateczne (art. 148).2. Przymusowe przejęcie nieruchomości w trybie ustawy z dnia 21.XII.1958 r. zmierza do ściągnięcia należności podatkowych oraz tych, do których stosują się przepisy o zobowiązaniach podatkowych i które stanowią wierzytelność Skarbu Państwa, bez względu na tytuł ich powstania, a więc nie tylko z daną nieruchomością związanych (z tytułu zatem każdego zobowiązania podatkowego - por. art. 36 dekr. o zob. pod.), gdy tymczasem przymusowe przejęcie nieruchomości rolnych na podstawie ustawy z dnia 28.VI.1962 r. może nastąpić tylko wtedy, gdy zadłużenie dotyczy wyłącznie danego gospodarstwa rolnego i powstało w należnościach scalonych, gdy zatem gospodarstwo jest ekonomicznie zaniedbane.Moment ekonomicznego zaniedbania gospodarstwa rolnego ma dla zastosowania ustawy z dnia 28.VI.1962 r. istotne znaczenie, natomiast nie ma znaczenia dla stosowania ustawy z dnia 21.XII.1958 r., o jej bowiem zastosowaniu decyduje wyłącznie fakt zadłużenia właściciela nieruchomości z tytułu zobowiązań podatkowych, a nie stan jego gospodarstwa.Ze względu na cel egzekucyjny ustawy z 21.XII.1958 r. określony też został zakres kognicji sądu rozpoznającego wniosek organu finansowego o nadanie administracyjnemu tytułowi wykonawczemu sądowej klauzuli wykonalności i o przejęciu nieruchomości (przejęcie w trybie egzekucji).Na podstawie art. 3 ust. 3 powoł. ustawy sąd ustala, czy stanowiąca podstawę administracyjnego tytułu wykonawczego decyzja stwierdzająca zobowiązanie dłużnika podatkowego jest prawomocna w świetle przepisów postępowania podatkowego (formalnie prawomocna), a sama należność w rozumieniu przepisów o zobowiązaniach podatkowych - wymagalna (tj. czy stanowi nieprzedawnioną zaległość podlegającą przymusowemu ściągnięciu od dłużnika w trybie egzekucji administracyjnej - por. art. 8, 12 i 34 dekr. o zobow. podatk.), jak również czy zachodzą warunki do przejęcia określone w ust. 1 art. 3 powoł. ustawy (por. także OSNCP 1968, poz. 100).Nie należy więc do sądu ani badanie podstawy ustalenia zobowiązania przez właściwy organ państwowy (podstawy wymiaru podatku przez organ finansowy), ani badanie wysokości zobowiązania dłużnika. Wszelkie w tym zakresie zarzuty mogą być rozstrzygane tylko w postępowaniu administracyjnym (podatkowym).Nie należy również do sądu ocena, czy dłużnik, którego nieruchomość ma być według uchwały prezydium przejęta, jest dłużnikiem uporczywym. Przymiot uporczywości dłużnika jest przedmiotem oceny władzy administracyjnej. Własna ocena w tym zakresie (tj. faktu uporczywości dłużnika) władzy administracyjnej jest wiążąca i wyłącza ocenę odmienną sądu właśnie ze względu na określony przepisem art. 3 ust. 3 powoł. ustawy zakres kognicji sądu, ograniczony w związku z egzekucyjnym celem ustawy (dopuszczającej odrębny obok egzekucji sądowej w trybie k.p.c. rodzaj egzekucji z nieruchomości) tylko do momentów w tym przepisie przytoczonych (por. także OSNCP 1965, poz. 172).Z tych względów, udzielając odpowiedzi na przedstawione przez Prokuratora Generalnego PRL pytanie prawne, należało orzec jak w uchwale.