III CZP 12/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: prezes SN J. Pawlak. Sędziowie: H. Dąbrowski, W. Kuryłowicz, J. Pietrzykowski, Z. Trybulski (sprawozdawca), J. Szachułowicz, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL Z. Jędrzejczaka, po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Generalnego PRL z dnia 24 stycznia 1972 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"1. Czy przed wytoczeniem powództwa na podstawie art. 137 § 1 k.k.w. (uprzednio art. 6 § 3 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa) o obalenie domniemań prawnych, przewidzianych w art. 134 § 1 i 2 k.k.w. (uprzednio art. 6 § 1 i 2 cyt. ustawy), powód obowiązany jest zwrócić się do administracyjnego organu egzekucyjnego z żądaniem wyłączenia przedmiotu zajęcia spod zabezpieczenia lub egzekucji (art. 842 k.p.c.)?2. W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej - jaki skutek procesowy wywiera fakt wniesienia przez powoda do sądu pozwu o obalenie wymienionych domniemań bez wyczerpania drogi postępowania administracyjnego?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Wytoczenie powództwa na podstawie art. 137 § 1 k.k.w. nie jest zależne od uprzedniego wystąpienia do administracyjnego organu egzekucyjnego z żądaniem wyłączenia przedmiotu zajęcia spod zabezpieczenia lub egzekucji. Uzasadnienie faktyczneIW wypadku przedstawienia oskarżonemu zarzutu popełnienia w celu osiągnięcia korzyści majątkowej przestępstwa, którym wyrządzona została szkoda w mieniu społecznym, lub skazania za takie przestępstwo przepis art. 134 k.k.w. przewiduje, że:a)przy dokonywaniu tymczasowego zajęcia stosownie do art. 253 i 254 k.p.k., przy zabezpieczaniu grożących kar majątkowych oraz przy egzekucji tych kar i kosztów sądowych - a zgodnie z art. 201 k.k.w. także przy zabezpieczeniu i egzekucji roszczeń o naprawienie wyrządzonej czynem przestępnym szkody w mieniu społecznym - domniemywa się, że do oskarżonego lub skazanego należą rzeczy znajdujące się w samoistnym posiadaniu osoby będącej w bliskim z nim stosunku oraz przysługujące tej osobie prawa majątkowe (art. 134 § 1 k.k.w.);b)przy egzekucji kary konfiskaty mienia domniemywa się, że rzeczy oraz prawa majątkowe, które są we władaniu skazanego po orzeczeniu tej kary, należały do niego już w czasie popełnienia przestępstwa (art. 145 § 2 k.k.w.).Są to domniemania prawne, działające w postępowaniach określonych w art. 134 i 201 k.k.w.; pierwsze z tych domniemań (art. 134 § 1 k.k.w.) wyłącza skuteczność nie tylko domniemań prawnych z art. 341 k.c. i art. 18 § 1 pr. rzecz., lecz nawet formalnych tytułów własności, stwarzając - w razie nieobalenia - odmienny stan prawny dotyczący prawa własności; drugie zaś (art. 134 § 2 k.k.w.) rozszerza przedmiotowy zakres kary konfiskaty mienia.Stosowanie tych domniemań należy bądź to do organu (sąd, prokurator) wydającego postanowienie o zabezpieczeniu (art. 250 § 1 k.p.k.), bądź też do organu egzekucyjnego sądowego (art. 125 k.k.w.) lub administracyjnego (art. 126 k.k.w.).Ze względu na doniosłe skutki działania tych domniemań, a zwłaszcza domniemania z art. 134 § 1 k.k.w. ustawa przyznaje osobie, której prawa zostały naruszone, szeroki wachlarz środków obrony (powództw). Poza powództwami przeciwegzekucyjnymi z art. 841 § 1 k.p.c. oraz art. 283 i 369 k.p.k. w zw. z art. 138 i 139 § 1 k.k.w., wytaczanymi przez osoby trzecie, a więc takie, co do których właściwy organ nie stwierdził, że pozostają w bliskim stosunku z oskarżonym lub skazanym, przysługują osobie, której prawa zostały naruszone, następujące powództwa:a)o zwolnienie od egzekucji lub dokonanego zabezpieczenia oparte na zarzucie, że zajęta rzecz lub prawo majątkowe nie są objęte domniemaniem lub zostały z jego zakresu wyłączone (por. art. 135 i 136 k.k.w.),b)o zwolnienie od egzekucji lub dokonanego zabezpieczenia oparte na zarzucie, że uznanie powoda za osobę będącą w bliskim stosunku z oskarżonym lub skazanym jest nieuzasadnione (por. art. 138 k.k.w.),c)o obalenie domniemań ustanowionych w art. 134 k.k.w. oparte na zarzucie, że zajęta rzecz lub prawo majątkowe stanowią własność powoda (art. 134 § 1 k.k.w) bądź też że należały do niego w czasie popełnienia przestępstwa (art. 134 § 2 k.k.w.), przy czym powód powinien udowodnić czas, źródło i sposób nabycia, a jeżeli nabycie było odpłatne, także pochodzenie potrzebnych do nabycia środków (art. 137 § 2 k.k.w.).Jeżeli chodzi o powództwo przewidziane w art. 143 § 2 k.k.w., to zależnie od okoliczności występować ono będzie w postaci jednego z wyżej wymienionych powództw.IIJuż pod rządem ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony mienia społecznego przed szkodami wynikającymi z przestępstwa (Dz. U. Nr 4, poz. 11 z późn. zm.) wystąpiły rozbieżności zarówno w poglądach doktryny, jak i orzecznictwa co do charakteru powództw o obalenie domniemań ustanowionych w art. 6 § 1 i 2 tej ustawy. Ponieważ przepis art. 137 k.k.w. nie zawiera istotnych odchyleń od treści przepisu art. 6 § 3-6 wspomnianej ustawy, rozbieżności te utrzymują się również pod rządem przepisów kodeksu karnego wykonawczego.Według jednych poglądów fakt, że w przepisach art. 135 § 3, art. 138 i 139 § 1 k.k.w. mówi się o powództwach o zwolnienie od egzekucji lub zabezpieczenia, a w przepisie art. 137 k.k.w. o obaleniu domniemania w drodze powództwa i o "sprawie o obalenie domniemania", przemawia za tym, że to ostatnie powództwo nie jest powództwem o zwolnienie od egzekucji (lub zabezpieczenia) w rozumieniu art. 840 i nast. k.p.c. Pozytywnie określa się to powództwo bądź to jako prawotwórcze, bądź też jako ustalające prawo, w związku z czym postuluje się użycie w wyroku uwzględniającym powództwo sformułowań "sąd obala domniemanie..." albo "sąd ustala, że... (rzecz lub prawo majątkowe)... nie jest objęte domniemaniem".Według innych poglądów powództwo z art. 137 k.k.w. jest szczególnego rodzaju powództwem przeciwegzekucyjnym bądź też jest powództwem analogicznym lub zbliżonym do tego rodzaju powództw, przy czym obalenie domniemania z art. 134 k.k.w. stanowi jedynie przesłankę uwzględnienia tego powództwa. Podkreśla się przy tym, że zarówno ze względu na przepis art. 189 k.p.c., jak i na cel tego powództwa, orzeczenie sądu powinno rozstrzygać o zwolnieniu rzeczy lub prawa majątkowego od zajęcia lub zabezpieczenia.Trafny jest pogląd, że nie można ustalać w wyroku, iż rzecz lub prawo majątkowe, co do których wszczęto egzekucję lub dokonano zabezpieczenia, nie są objęte domniemaniem z art. 134 k.k.w., skoro - wobec już dokonanego naruszenia praw powoda i możności dochodzenia przez niego roszczenia o zwolnienie od egzekucji lub zabezpieczenia - powództwo o ustalenie prawa jest bezprzedmiotowe (art. 189 k.p.c.). Jurydycznie niemożliwe też jest do przyjęcia sformułowanie wyroku "sąd obala domniemanie...", gdyż to nie sąd, lecz powód obala domniemanie. Dlatego należy uznać za prawidłową powszechną praktykę sądów, które w wypadku uwzględnienia powództwa z art. 137 k.k.w. orzekają zwolnienie rzeczy lub praw majątkowych od egzekucji lub zabezpieczenia i do tego sprowadza się analogia między powództwami przeciwegzekucyjnymi z art. 840 i nast. k.p.c. a powództwami z art. 137 k.k.w.IIIW związku z tym nasuwa się wątpliwość, czy tego rodzaju analogia dopuszcza możliwość stosowania przepisów art. 842 k.p.c. i art. 35 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151) w zw. z art. 139 § 2 k.k.w. do powództw z art. 137 k.k.w. o obalenie domniemań przewidzianych w art. 134 k.k.w. Na tym tle zarysowały się w orzecznictwie całkowicie rozbieżne poglądy:a)powództwo z art. 137 k.k.w. jest dopuszczalne dopiero po wyczerpaniu drogi administracyjnej przewidzianej w art. 35 ustawy o post. egz. w adm.;b)do pozwu z art. 137 k.k.w. należy dołączyć postanowienie administracyjnego organu egzekucyjnego odmawiające żądaniu wyłączenia przedmiotu spod egzekucji lub zabezpieczenia, a to pod rygorem skutków z art. 130 k.p.c.;c)niewyczerpanie drogi administracyjnej powoduje jedynie skutki w zakresie orzeczenia o kosztach procesu, przewidziane w art. 842 § 1 zd. 3 k.p.c.;d)przepisy art. 35 ustawy o post. egz. w adm. i art. 842 k.p.c. nie odnoszą się do powództw z art. 137 k.k.w.Okoliczność, że przepis art. 139 § 2 k.k.w. wprowadza pewne wyłączenia co do stosowania art. 842 k.p.c. oraz art. 35 i 37 ustawy o post. egz. w adm., nie oznacza, by pozostałe przepisy tych artykułów miały mieć zastosowanie do wszystkich powództw przewidzianych w art. 135-139 k.k.w., a zwłaszcza do powództw z art. 137 k.k.w., które, jak stwierdzono, nie są powództwami przeciwegzekucyjnymi sensu stricto w rozumieniu art. 840 i nast. k.p.c., lecz tylko ze względu na skutki orzeczenia wykazują pewne w stosunku do nich analogie.Skoro ustawodawca, mimo znanej rozbieżności poglądów co do charakteru powództw z art. 6 § 3 cytowanej ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r., również w kodeksie karnym wykonawczym nadal wyodrębnił powództwa o obalenie domniemań (art. 137 k.k.w.) do powództwa o zwolnienie od egzekucji lub zabezpieczenia (art. 135, 136, 138, 139 § 1 k.k.w.), to widocznie zachodziła istotna potrzeba zachowania tego rozróżnienia, wyłączająca możliwość jednakowego traktowania wszystkich tych powództw i to również pod kątem widzenia przepisów powołanych w art. 139 § 2 k.k.w.Za takim wyodrębnieniem powództw o obalenie domniemań z art. 134 k.k.w. przemawiają następujące względy:Po pierwsze - domniemania prawne z art. 134 k.k.w. stwarzają określony stan prawny bądź w zakresie stosunków własnościowych między obywatelami (art. 134 § 1 k.k.w.) i to niezależnie od stanu prawnego wynikającego np. z art. 341 k.c. lub art. 18 § 1 pr. rzecz. czy nawet stanu udokumentowanego ważnym tytułem własności, bądź też w zakresie stosunków własnościowych między obywatelem a Skarbem Państwa (art. 134 § 2 k.k.w.). Wynikły stąd spór między wierzycielem a osobą będącą w bliskim stosunku z oskarżonym lub skazanym (art. 137 § 1 w zw. z art. 134 § 1 k.k.w) albo między wierzycielem (Skarb Państwa) a skazanym (art. 137 § 1 w zw. z art. 134 § 2 k.k.w.) o prawo własności jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 2 § 1 k.p.c., do której rozpoznania powołane są sądy powszechne. Przepis art. 35 ustawy o post. egz. w adm. nie uprawnia administracyjnych organów egzekucyjnych do rozpoznawania takich sporów (art. 2 § 3 k.p.c.), gdyż przedmiotem przewidzianego w tym przepisie postępowania jest jedynie "spór" pomiędzy administracyjnym organem egzekucyjnym a osobą trzecią co do tego, czy zajęta rzecz lub prawo majątkowe mogą być przedmiotem egzekucji administracyjnej prowadzonej w celu zaspokojenia (lub zabezpieczenia) określonego roszczenia przeciwko określonemu dłużnikowi. Gdyby w toku tego postępowania powstał spór np. między dłużnikiem a osobą trzecią co do prawa własności zajętej rzeczy, wówczas administracyjny organ egzekucyjny nie byłby uprawniony do rozstrzygnięcia takiego sporu.Po drugie - podobnie jak ustawa z dnia 21 stycznia 1958 r., tak i przepisy art. 134 i 137 k.k.w. mają na celu wzmożenie ochrony mienia społecznego i to zarówno w zakresie karnej represji ekonomicznej, jak i realizacji cywilnych roszczeń odszkodowawczych. Domniemania prawne z art. 134 k.k.w. stwarzają - w interesie prawidłowej ochrony tegoż mienia - nowy stan prawny w zakresie stosunków własnościowych, którego obalenie powinno być poprzedzone wyczerpującym postępowaniem dowodowym i wnikliwą oceną materiału dowodowego. Pełne gwarancje osiągnięcia tych celów stwarzają przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Sąd nie związany terminem 14-dniowym przewidzianym w art. 35 § 2 zd. 1 ustawy o post. egz. adm., może nie tylko przeprowadzić dowody przedstawione przez strony, lecz także z urzędu podejmować czynności, jakie uzna za potrzebne do uzupełnienia tych materiałów i dowodów (art. 3 § 2 k.p.c.), sygnalizować właściwym organom zaniedbania procesowe stron będących jednostkami gospodarki uspołecznionej (art. 4 k.p.c.) i wezwać do udziału w sprawie jednostkę nie będącą jeszcze uczestnikiem postępowania (art. 194 § 4 k.p.c.). Dzięki orzekaniu kolegialnemu z udziałem czynnika prawniczego i społecznego możliwa jest wnikliwa ocena materiału dowodowego i dokonanie ustaleń uwzględniających skomplikowany niejednokrotnie stan prawny. Należy wreszcie zauważyć, że wobec wyraźnego brzmienia przepisów art. 37 ustawy o post. egz. w adm. i art. 842 k.p.c., w wypadku wydania przez administracyjny organ egzekucyjny postanowienia uwzględniającego wniosek o wyłączenie spod egzekucji (lub zabezpieczenia) wierzycielowi nie przysługuje ani zażalenie w trybie administracyjnym, ani powództwo i ta okoliczność również przemawia za tym, by rozstrzyganie o obaleniu domniemań z art. 134 k.k.w. należało wyłącznie do drogi sądowej.Z tych względów należy uznać, że po stronie powoda, wytaczającego jedno z omawianych wyżej powództw, nie istnieje obowiązek prawny uprzedniego zwrócenia się do organu egzekucyjnego z żądaniem wyłączenia przedmiotu zajęcia spod zabezpieczenia lub egzekucji. Okoliczność, że w praktyce w wypadkach oczywistych organy egzekucyjne, na skutek reklamacji osób zainteresowanych, uchylają dokonane błędnie zajęcie, nie może pociągać za sobą ujemnych skutków dla osoby, która takiej reklamacji nie złożyła i wytoczyła powództwo z art. 137 k.k.w.