III CZP 97/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN W. Sutkowski.Sędziowie SN: S. Dmowski, K. Kołakowski, W. Łysakowski (współsprawozdawca), Z. Marmaj, M. Sychowicz (sprawozdawca), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, J. Szewczyka, rozpoznał wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 30 października 1989 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące zagadnienie prawne:"Czy do podjęcia i prowadzenia działalności gospodarczej przez partię polityczną (stronnictwo polityczne) stosuje się przepisy ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324)?"podjął następującą uchwałę:Partie polityczne (stronnictwa polityczne) mogą podejmować i prowadzić działalność gospodarczą na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324). Uzasadnienie faktyczneZasady podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej określają przepisy ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324). Stosownie do art. 2 ust. 2 tej ustawy podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą (podmiotem gospodarczym) może być osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej, utworzona zgodnie z przepisami prawa, jeżeli jej przedmiot działania obejmuje prowadzenie działalności gospodarczej. Odpowiedź na pytanie, czy do pojęcia i prowadzenia działalności gospodarczej przez partię polityczną (stronnictwo polityczne) stosuje się przepisy ustawy o działalności gospodarczej, a więc czy partie polityczne mogą podejmować i prowadzić działalność gospodarczą na podstawie przepisów tej ustawy, zależy zatem od tego, czy partie polityczne są podmiotami gospodarczymi w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o działalności gospodarczej. Rozstrzygnięcie zatem przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga wykładni tego przepisu. Dokonując tej wykładni należy przede wszystkim mieć na uwadze, że art. 6 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje swobodę działalności gospodarczej bez względu na formę własności, a ograniczenie tej swobody może nastąpić jedynie w ustawie, w myśl zaś art. 1 ustawy o działalności gospodarczej podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej jest wolne i dozwolone każdemu na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa. Wymienione przepisy proklamują zasadę "wolności gospodarczej". Wszelkie wyłączenia od tej zasady lub jej ograniczenia mogą wynikać tylko z wyraźnego przepisu ustawy lub wydanego na podstawie ustawy. W razie braku takich przepisów szczególnych przyjąć należy domniemanie na rzecz wolności gospodarczej. Z takiego rozwiązania prawnego wynika dyrektywa interpretacyjna, stosownie do której wszelkie wątpliwości wyłaniające się przy wykładni obowiązujących przepisów należy tłumaczyć in favorem libertatis. Partie polityczne (stronnictwa polityczne) są istniejącym elementem politycznej organizacji społeczeństwa. Podstawę prawną ich działalności stanowi art. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Byt partii politycznych zaś regulują normy zawarte w organizacyjnych aktach normatywnych wydawanych przez same partie (statut, uchwały i postanowienia władz partii), które w doktrynie określa się jako specjalny rodzaj norm społecznych. Partie polityczne jednak nie mają osobowości prawnej. Nie należą bowiem do podmiotów enumeratywnie wymienionych w § 1 art. 33 k.c. i brak jest przepisów szczególnych, o których mowa w § 2 art. 33 k.c., przyznających partiom osobowość prawną. Wprawdzie w doktrynie pojawiła się koncepcja tak zwanych ułomnych osób prawnych, do których zaliczano m.in. partie polityczne, ale koncepcja ta nie znajduje dostatecznego oparcia w przepisach kodeksu cywilnego. W myśl tych przepisów osoby prawa cywilnego dzielą się na osoby fizyczne i osoby prawne. Ten dychotomiczny podział sprawia, że nie ma podstaw do kreowania innych osób prawa cywilnego. Partie polityczne nie będąc osobami fizycznymi ani osobami prawnymi nie mogą podejmować i prowadzić działalności gospodarczej na podstawie przepisów ustawy o działalności gospodarczej jako wymienione osoby. Pozostaje zatem do rozważenia, czy partie są jednostkami organizacyjnymi nie mającymi osobowości prawnej, utworzonymi zgodnie z przepisami prawa, których przedmiot działania obejmuje prowadzenie działalności gospodarczej. Jednostki takie, jako podmioty gospodarcze wymienione w art. 2 ust. 2 powołanej ustawy mogą bowiem na równi z osobami fizycznymi i osobami prawnym podejmować i prowadzić działalność gospodarczą. Konstrukcja art. 2 ust. 2 ustawy o działalności gospodarczej wskazuje, że użyte w tym przepisie pojęcie "jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej" obejmuje wszelkie - poza osobami fizycznymi - legalnie istniejące podmioty, które nie mają osobowości prawnej, a więc zarówno jednostki organizacyjne osób prawnych (jednostki organizacyjne sensu stricto), jak i inne organizacje (jednostki organizacyjne sensu largo). Partie polityczne są organizacjami mieszczącymi się w określonym konstytucyjnie systemie prawnym. Można więc uznać, że są "jednostkami organizacyjnymi... utworzonymi zgodnie z przepisami prawa" w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy o działalności gospodarczej. Celem partii politycznych jest prowadzenie działalności politycznej ("wpływanie metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa" - art. 4 ust. 1 Konstytucji R.P.), a nie działalności gospodarczej. Okoliczność ta jednak sama przez się nie wyklucza przyjęcia, że przedmiot działania partii nie może obejmować również prowadzenia działalności gospodarczej. Należy zauważyć, że np. stowarzyszenie, które według art. 2 ust. 2 prawa o stowarzyszeniach (ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Dz. U. Nr 20, poz. 104) jest zrzeszeniem o celach niezarobkowych, a więc organizacją, której ustawowo określonym celem nie jest prowadzenie działalności gospodarczej, działalność taką może prowadzić (art. 34 prawa o stowarzyszeniach). Organizacyjne akty normatywne wydane przez partie mogą przewidywać, że partia będzie podejmować i prowadzić działalność gospodarczą. Przepisy obowiązującego prawa nie zawierają w tym zakresie żadnych zakazów. Jeżeli więc statut, uchwała lub inne postanowienia władz partii przewidują możliwość prowadzenia przez partie działalności gospodarczej, to przedmiot działania partii w rozumieniu art. 2 ust. 2 powołanej ustawy obejmuje także prowadzenie działalności gospodarczej. Przedstawiona wykładnia art. 2 ust. 2 ustawy o działalności gospodarczej prowadzi do wniosku, że partie polityczne mieszczą się w pojęciu "jednostek organizacyjnych nie mających osobowości prawnej, utworzonych zgodnie z przepisami prawa, jeżeli ich przedmiot działania obejmuje prowadzenie działalności gospodarczej", a zatem są podmiotami gospodarczymi w rozumieniu powołanego przepisu i mogą - jako takie podmioty - podejmować i prowadzić działalność gospodarczą na podstawie przepisów wymienionej ustawy. Za wykładnią taką przemawiają także inne argumenty. Przed dniem 1 stycznia 1989 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy o działalności gospodarczej, prawo partii politycznych do podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej wynikało z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 października 1985 r. w sprawie działalności gospodarczej organizacji społecznych (Dz. U. Nr 51, poz. 265), które wydane zostały na podstawie art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1985 r. drobnej wytwórczości (Dz. U. Nr 3, poz. 11 ze zm.) i utraciło moc wraz z utratą mocy tej ustawy (art. 53 pkt 14 ustawy o działalności gospodarczej). Rozporządzenie w § 1 ust. 3 przez organizacje społeczne nakazywało rozumieć m.in. organizacje polityczne. Organizacje te mogły prowadzić działalność gospodarczą na zasadach określonych w rozporządzeniach, po uzyskaniu zezwolenia (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Włączenie przez ustawę o działalności gospodarczej na listę prawem gwarantowanych wolności "wolności gospodarczej" nie pozwala obecnie na węższe ujmowanie działalności gospodarczej - także w sensie podmiotowym - niż miało to miejsce przed wejściem w życie tej ustawy. Odmowa przyznania partiom politycznym prawa podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej na podstawie przepisów ustawy o działalności gospodarczej oznaczałaby odebranie im prawa, które posiadały na podstawie przepisów dawnych, znacznie mniej liberalnych. Jak wynika z art. 47 ust. 1 i 2 ustawy o działalności gospodarczej, działalność gospodarcza prowadzona w dniu wejścia w życie tej ustawy na podstawie uprawnień uzyskanych przed tym dniem może być nadal prowadzona na podstawie przepisów wymienionej ustawy. Jeżeli więc partia polityczna prowadziła działalność gospodarczą na podstawie zezwolenia uzyskanego stosownie do przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 października 1985 r. w sprawie działalności gospodarczej organizacji społecznych, to może tę działalność prowadzić nadal na podstawie przepisów ustawy o działalności gospodarczej. Gdyby więc obecnie partie polityczne nie mogły podejmować i prowadzić działalności gospodarczej na tej ostatniej podstawie, to zachodziłaby niczym racjonalnym nie uzasadniona różnica między położeniem prawnym partii, która legalnie prowadziła działalność gospodarczą przed dniem 1 stycznia 1989 r. i nadal może ją prowadzić, i partii, która po tym dniu zamierza prowadzić działalność gospodarczą, ale nie może jej podjąć. Wreszcie stanowisko, że partie polityczne mogą podejmować i prowadzić działalność gospodarczą na podstawie ustawy o działalności gospodarczej, potwierdzają najnowsze uregulowania ustawowe w zakresie podatków. Mianowicie według art. 1 ustawy z dnia 27 grudnia 1989 r. o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń w 1990 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 438) ustawa ta reguluje opodatkowanie m.in. "prowadzących działalność gospodarczą organizacji politycznych". Z unormowania tego wynika więc, iż ustawodawca założył możliwość prowadzenia działalności gospodarczej przez organizacje polityczne (partie i stronnictwa polityczne). Do takiego samego wniosku prowadzi też treść art. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o opodatkowaniu dochodów osób prawnych w brzmieniu nadanym mu przez art. 9 pkt 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania (Dz. U. Nr 74, poz. 443), w myśl którego ustawa reguluje opodatkowanie podatkiem dochodowym dochodów m.in. organizacji politycznych. Wprawdzie przepis ten expressis verbis nie mówi o działalności gospodarczej organizacji politycznych, ale z istoty podatku dochodowego, którego on dotyczy, wynika, że podatkowi temu podlegają w szczególności dochody uzyskiwane z działalności gospodarczej. Omawiany przepis więc zakłada także możliwość prowadzenia działalności gospodarczej przez organizacje polityczne (partie i stronnictwa polityczne). Ponieważ obecnie działalność gospodarcza może być podejmowana i prowadzona na podstawie przepisów ustawy o działalności gospodarczej (zwanej niekiedy w publicystyce "konstytucją działalności gospodarczej"), przeto założenie to należy odnieść do działalności gospodarczej podejmowanej na tej właśnie podstawie. Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.