III CZP 112/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Marmaj.Sędziowie SN: G. Bieniek (spr.), K. Kołakowski.Protokolant: H. Elba.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mirosława S. przeciwko Stanisławie N. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 23 stycznia 1990 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w K. postanowieniem z dnia 17 października 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy współwłaściciel domu wielomieszkaniowego w granicach swojego udziału może domagać się zwrotu pożytków jakie uzyskuje inny współwłaściciel zajmujący na podstawie decyzji o przydziale powierzchnię mieszkalną i użytkową większą, aniżeli ta jaka wynikałaby z przypadającego mu udziału ?"podjął następującą uchwałę:Współwłaściciel domu mieszkalnego może żądać od drugiego współwłaściciela rozliczenia - stosownie do udziałów - z pożytków i innych przychodów z rzeczy wspólnej także wówczas, gdy drugi współwłaściciel zajmuje w tym domu, na podstawie decyzji o przydziale, lokal o powierzchni większej, niż wynikałaby z jego udziału we współwłasności.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:W K. przy ul. B. położona jest działka nr 52 zabudowana jednopiętrowym domem mieszkalnym. Współwłaścicielami tej nieruchomości są: Mirosław S. i jego żona Małgorzata w 2/6 częściach, ich córki Joanna D. i Dominika S. po 1/4 części, Władysław L. w 2/48 częściach, Kazimierz L. i Stanisława N. po 3/48 części. Mirosław S. jego żona i córki zajmują w tym budynku lokal położony na piętrze, składający się z 3 pokoi i kuchni o łącznej powierzchni użytkowej około 90 m2. Stanisława N. zajmowała na parterze budynku początkowo pokój o powierzchni 23,7 m2, a następnie decyzją Urzędu Dzielnicowego K. przydzielono jej drugi pokój o powierzchni 18,98 m2, po dotychczasowym lokatorze Ryszardzie S., kuchnię o powierzchni 10 m2 i przynależności. W tej sytuacji Mirosław S. w imieniu własnym oraz żony i dwóch córek wystąpił przeciwko Stanisławie N. o zapłatę kwoty 255.742 zł twierdząc, że pozwana kosztem jego i rodziny - będącej współwłaścicielami łącznie w 40/48 częściach - ma do swej dyspozycji powierzchnię użytkową i mieszkalną o około 25-27 m2 większą, aniżeli ta, która przypadałaby stosownie do wielkości jej udziału. Dochodzona należność dotyczy okresu od 15 maja 1985 r. do 15 V 1989 r. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo do kwoty 51.149 zł uznając, że powód za okres objęty żądaniem pozwu osiągałby - stosownie do swego udziału - dochód w wysokości odpowiadającej zasądzonej kwocie wówczas, gdyby pomieszczenia zajmowane przez pozwaną ponad przypadający jej udział wynajął za czynsz określony według stawek wolnorynkowych lub pobierał od pozwanej wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokalu, po potraceniu czynszu płaconego przez pozwaną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według do art. 207 zd. 1 k.c. pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do wielkości udziałów. Pożytki i przychody z istoty swej są podzielne - w przeciwieństwie do współposiadania - i dlatego każdy ze współwłaścicieli ma prawo do ich części odpowiadającej wielkości jego udziału. Zasada wyrażona w art. 207 k.c. dotyczy nie tylko pożytków naturalnych i cywilnych, ale także przychodów, które nie stanowią pożytków w rozumieniu art. 51 i 52 kc. Kodeks cywilny nie zawiera odpowiednika art. 91 § 2 prawa rzeczowego, w którym postanowiono, że każdy współwłaściciel może żądać przypadającej mu części pożytków i innych przychodów w naturze, chyba że byłoby to połączone ze znacznymi trudnościami lub stratami. Uznać wszakże należy, że zasada ta obowiązuje także pod rządem art. 207 k.c. Nie jest też kwestionowany pogląd, że prawo domagania się części pożytków i przychodów w naturze podlega pewnym ograniczeniom. Istota tego ograniczenia sprowadza się do tego, iż jeśli wydanie pożytków i innych przychodów w naturze natrafiałoby na szczególne trudności, zobowiązanie to przekształca się w zobowiązanie pieniężne. Przykładowo można wskazać, że zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w orzeczeniu z dnia 26 V 1959 r., I CR 201/59 (OSPiKA 160, poz. 44) oraz w orzeczeniu z dnia 2 VIII 1962 r., I CR 692/60/OSNCP 1963, poz. 166) uprawnienie do pobierania przychodów w naturze dotyczy tylko sytuacji, gdy rozliczenia pomiędzy współwłaścicielami dokonywane są na bieżąco. Jeżeli zaś współwłaściciel gospodarstwa rolnego występuje z żądaniem rozliczenia po dłuższym czasie, wtedy zobowiązanie do wydania przychodów tego ze współwłaścicieli, który zarządza wspólnym gospodarstwem i nie posiada już produktów uzyskanych z gospodarstwa, przekształca się w zobowiązanie pieniężne. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której współwłaściciel wystąpił po dłuższym czasie wobec innego współwłaściciela o rozliczenie pożytków uzyskanych z tego tytułu, że we wspólnym domu zajmuje on lokal o powierzchni większej, niż wynikałoby z jego udziału we współwłasności.Jest oczywiste, że współwłaściciel może dochodzić od drugiego współwłaściciela pożytków i innych przychodów z rzeczy wspólnej w drodze procesu. Dochodzenie to ogranicza jedynie wszczęcie postępowania o zniesienie współwłasności, gdy z tą chwilą świadczenia te mogą być dochodzone tylko w tym postępowaniu.Na tle tych ogólnych i znanych zasad dotyczących podziału pożytków i innych przychodów między współwłaścicielami rzeczy wspólnej zrodziła się wątpliwość, czy reguły te obowiązują między współwłaścicielami domu mieszkalnego, w którym jeden ze współwłaścicieli zajmuje na podstawie decyzji o przydziale lokal o powierzchni większej, niż wynikałaby z jego udziału we współwłasności.Tak sformułowana wątpliwość prawna zakłada, że w domu mieszkalnym objętym szczególnym trybem najmu, a stanowiącym własność (współwłasność) osób fizycznych, uprawnienie właściciela (współwłaściciela) do zamieszkania wynika z decyzji o przydziale, a nie z tytułu własności. Poglądu tego nie sposób podzielić. Przepisy prawa lokalowego (ustawa z 10.4.1974 r.) zarówno w swym pierwotnym brzmieniu (art. 25 i 27), jak i obecnie (art. 33) wyraźnie określają to uprawnienie - jako wynikające z samego tytułu własności. W szczególności art. 33 stanowi w ust. 1, iż "właściciele domów jednorodzinnych, domów mieszkalno-pensjonatowych i lokali mieszkalnych stanowiących odrębne nieruchomości, mają prawo do zamieszkania w swych domach i lokalach opróżnionych w całości lub w części", zaś w ust. 2 tego artykułu postanowiono, iż "właścicielowi domu wielomieszkaniowego przysługuje prawo zamieszkania w opróżnionym lokalu mieszkalnym w tym domu". Przepis ten (podobnie jak i jego pierwotne odpowiedniki art. 25 i 27) zamieszczony jest w rozdziale normującym szczególny tryb najmu. Taka lokata tego przepisu oraz jego treść wskazują jednoznacznie, że uprawnienie właściciela (współwłaściciela) do zamieszkania w budynku objętym szczególnym trybem najmu wywodzi się z jego tytułu własności, a nie z decyzji o przydziale. Zainteresowany właściciel (współwłaściciel) może mieć jedynie uzasadniony interes prawny w tym, aby właściwy organ administracyjny potwierdził jego uprawnienie w formie zaświadczenia. Tylko taka wykładnia tych przepisów pozostaje w zgodzie z ochroną prawa własności, także na tle unormowań dotyczących szczególnego trybu najmu. Należy zresztą zauważyć, że wydanie decyzji o przydziale na rzecz właściciela (współwłaściciela) domu prowadziłoby do połączenia w jednej osobie wierzyciela (wynajmującego) i dłużnika (najemcy), co rodzi skutek w postaci wygaśnięcia zobowiązania.Jeśli zatem - w świetle powyższych stwierdzeń - zbędna była decyzja o przydziale lokalu na rzecz współwłaściciela domu, w którym ten lokal się znajduje, to jest oczywiste, iż nie zachodzą tu żadne ograniczenia w stosowaniu reguł podziału pożytków i innych przychodów, wyrażonych w przepisie art. 207 k.c. Zresztą także w sytuacji, w której wydanie takiej decyzji byłoby uzasadnione, zastosowanie art. 207 k.c. nie byłoby wyłączone.Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.