III CZP 99/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Heleny D. przeciwko Aeroklubowi PRL o 57.512 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy postanowieniem z dnia 21 października 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy byłemu właścicielowi gruntu, stanowiącego własność Państwa z mocy dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 z późn. zmianami), którego wniosek o przyznanie na tym gruncie prawa wieczystej dzierżawy, złożony we właściwym terminie, nie został załatwiony, przysługuje roszczenie o odszkodowanie w stosunku do osoby trzeciej, która bez tytułu prawnego z gruntu tego faktycznie korzysta?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Byłemu właścicielowi gruntu, stanowiącego własność Państwa z mocy dekretu z dnia 26 X 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze miasta st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 z późn. zmianami), którego wniosek o przyznanie mu na tym gruncie prawa wieczystej dzierżawy (użytkowania wieczystego), złożony we właściwym terminie, nie został załatwiony, przysługuje prawo korzystania z tego gruntu, jeżeli pozostaje on w tym gruncie w faktycznym związku gospodarczym, a grunt ten nie został przekazany przez organ administracji państwowej osobie trzeciej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Powódka wnosiła o zasądzenie od pozwanego Aeroklubu PRL sumy 57.512 zł tytułem odszkodowania za bezumowne użytkowanie łąk położonych na G. w W. w latach 1959-1968.Pozwany wnosił o oddalenie powództwa, zarzucając brak legitymacji czynnej powódki ze względu na to, że sporny teren przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu z dnia 26.X.1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279) i że tylko Państwo jest uprawnione do pobierania opłat od użytkowników tego terenu.Wyrokiem z dnia 28.IV.1970 r. Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo w całej rozciągłości, opierając się na następującym stanie faktycznym sprawy. Powódka była właścicielką nieruchomości kol. G. Nr 1, mianowicie działki nr 11, na podstawie darowizny, dokonanej aktem notarialnym przez jej męża Mieczysława D. Na mocy dekretu z dnia 26.X.1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy działka nr 11 została przepisana na rzecz Skarbu Państwa, a powódka w dniu 10.X.1949 r. złożyła wniosek do Zarządu Miejskiego m. st. Warszawy o przyznanie jej własności czasowej. Wniosek ten nie został rozpatrzony. W 1954 r. pozwany zajął sporną działkę na potrzeby lotniska i wydzierżawił ją na pastwiska, pobierając czynsz dzierżawny i sprzedając trawę.Pozwany nigdy nie wylegitymował się posiadaniem tytułu prawnego do zajmowania spornej działki.Sąd uznał, że do czasu załatwienia wniosku powódki o przyznanie jej własności czasowej miała ona prawo do użytkowania działki, o czym strona pozwana została zawiadomiona przez kierownika Wydziału Gosp. Terenami. Z pisma tego również wynika, że powódka ma prawo żądać od Aeroklubu odszkodowania za bezumowne korzystanie z jej nieruchomości.Od wyroku powyższego pozwany wniósł rewizję zarzucając:a)naruszenie prawa materialnego, a w szczególności § 7 dekretu z dnia 26.X.1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy i przepisów ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach,b)niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy orazc)sprzeczność ustaleń Sądu z treścią materiału dowodowego.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionego zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Na mocy dekretu z dnia 26.X.1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279 z późn. zm.) wszelkie grunty w granicach m. st. Warszawy przeszły z dniem 21.XI.1945 r. na własność najpierw gminy m. st. Warszawy, a następnie na skutek wejścia w życie dekretu z dnia 20.III.1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130) na własność państwa. Objęcie tych gruntów przez gminę nastąpiło w latach 1948 i 1949.Stosownie do art. 7 ust. 1 powołanego dekretu dotychczasowi właściciele gruntów albo ich następcy prawni mogli - jeżeli byli posiadaczami gruntów - zgłosić w ciągu 6 miesięcy od chwili objęcia gruntów przez gminę wniosek o przyznanie im wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy przejętego gruntu. Prawa te przekształciły się następnie we własność czasową (art. XXXIX § 1 przep. wprow. pr. rzecz.), a z kolei - na prawo użytkowania wieczystego (art. 41 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach oraz § 2 rozp. Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 26.I.1962 r. - Dz. U. Nr 16, poz. 67). Termin sześciomiesięczny do złożenia wniosku został przedłużony uchwałą Rady Ministrów z dnia 25.I.1965 r. (M. P. Nr 6, poz. 18), która dla pewnego rodzaju nieruchomości wprowadziła dodatkowy termin 6-miesięczny do składania wniosków od dnia wejścia w życie uchwały.Mimo że zgodnie z wyżej podanymi przepisami nieruchomości leżące w granicach m. st. Warszawy przeszły już w roku 1945 z mocy samego prawa na własność państwa, w praktyce nie zostały postanowienia powołanego dekretu w pełni zrealizowane. W licznych wypadkach dotychczasowi właściciele władają nadal gruntami, jakby byli ich posiadaczami, płacąc podatki i spełniając inne świadczenia. Sytuacja taka zachodzi również w sprawie objętej omawianym pytaniem prawnym, w której powódka złożyła w dniu 10.X.1949 r. wniosek o przyznanie jej własności czasowej, a następnie w dniu 27.III.1962 r. - w odniesieniu do spornej nieruchomości - z wnioskiem o przyznanie prawa wieczystego użytkowania wystąpił pozwany Aeroklub.Pozostaje więc zagadnienie, jak trafnie na to zwraca uwagę Sąd Wojewódzki, dotyczące charakteru prawnego takiego władania gruntem.W związku z tym zauważyć należy, że sytuacja prawna osób władających nieruchomościami wynika jedynie z faktu posiadania przez nich dotychczas tych gruntów za wyraźną lub milczącą zgodą właściciela, to jest państwa. To korzystanie z gruntu nie ma charakteru stosunku obligacyjnego. Jest ono jedynie wyrazem suwerennej woli państwa jako właściciela. Jak trafnie podkreśla się w literaturze prawniczej, do stosunku tego nie można stosować normy art. 708 k.c., która stanowi, że przepisy o dzierżawie stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy osoba biorąca nieruchomość rolną do używania i pobierania pożytków nie jest obowiązana do uiszczenia czynszu, lecz tylko do ponoszenia podatków i innych ciężarów związanych z własnością lub z posiadaniem gruntu. Osoba władająca gruntem za milczącą lub wyraźną zgodą państwa jako właściciela - ze względu na to, że zezwolono jej na posiadanie i korzystanie z gruntu - ma pozycję posiadacza zależnego w rozumieniu art. 336 k.c. Może ona pobierać pożytki i dochody z gruntu. Ciążą na niej jednocześnie obowiązki związane z korzystaniem z gruntu, a więc podatki i inne świadczenia.Zauważyć też należy, że prawo "bezpłatnego korzystania z gruntu" w omawianym stanie faktycznym zbliżone jest do sytuacji byłych właścicieli na obszarach urbanizacyjnych powstałych na podstawie art. 22 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159). W tym ostatnim wypadku rozporządzenia wykonawcze Rady Ministrów przewidują możliwość pozostawienia nadal dotychczasowym właścicielom, którym nie zostało przyznane użytkowanie wieczyste, gruntów do "bezpłatnego korzystania". Uznać należy, że podobne uprawnienia przysługują im również przed przyznaniem lub odmową wieczystego użytkowania.Podobne rozwiązanie zawiera również ustawa z dnia 31.I.1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi po jej nowelizacji przez ustawę z dnia 19.IV.1969 r. (jednol. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 27, poz. 216). Stosownie do art. 10 tej ustawy grunty przejęte na własność Państwa pozostają w bezpłatnym korzystaniu dotychczasowych właścicieli (samoistnych posiadaczy) do czasu objęcia gruntów przez organ do spraw rolnictwa prezydium powiatowej rady narodowej w faktyczne władanie.Jak już zaznaczono wyżej, bezpłatne korzystanie przez byłych właścicieli z gruntów w granicach administracyjnych Warszawy (w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 26.X.1945 r.) jest wyrazem woli suwerennej państwa jako właściciela. Z powyższego wynika więc, że z chwilą zadysponowania przez państwo gruntem na rzecz innej osoby, prawo to wygasa. Uznać również należy, że prawo do bezpłatnego korzystania z gruntu przysługuje byłemu właścicielowi jedynie wówczas, gdy pozostaje on z tym gruntem w faktycznym związku gospodarczym, a więc korzysta z tego gruntu w sposób bezpośredni lub pośredni. Gdy związek gospodarczy byłego właściciela z gruntem został przerwany i stan ten trwa przez dłuższy czas, to jest kwestią oceny sądu, czy w świetle okoliczności danego wypadku prawo do "bezpłatnego korzystania" nadal istnieje, czy też uznać je należy za wygasłe.Uprawnienia, jakie wynikają z "bezpłatnego korzystania z gruntu", uzasadniają z kolei wniosek, że w wypadku gdy grunt dotychczas użytkowany przez osobę uprawnioną został wyjęty z jej władania nie z upoważnienia państwa, lecz przez osobę, która nie może wykazać praw do użytkowania właściwym tytułem, przysługuje jej prawo domagania się przywrócenia posiadania, a także prawo domagania się odszkodowania, pod warunkiem jednak, że - jak zaznaczono wyżej - związek gospodarczy byłego właściciela z gruntem został jedynie przerwany przez pewien czas i że podejmował on starania w celu jego odzyskania.Z tych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.