III CZP 9/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN S. Rudnicki.Sędziowie SN: S. Dmowski, A. Gola K. Kołakowski, H. Ciepła, J. Suchecki, T. Wiśniewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora I. Kaszczyszyn w sprawie z powództwa Zakładów Drobiarskich w S. przeciwko Kazimierzowi N. o zapłatę, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na rozprawie w dniu 11 grudnia 1990 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:Czy sprawa z powództwa kontraktującego przeciwko producentowi - rolnikowi prowadzącemu działalność wytwórczą w zakresie produkcji zwierzęcej - o roszczenia z tytułu odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków określonych w umowie kontraktacji jest sprawą gospodarczą w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm.)?podjął uchwałę następującej treści:Sprawa z powództwa kontraktującego przeciwko producentowi - rolnikowi prowadzącemu działalność wytwórczą w zakresie produkcji zwierzęcej - o roszczenie z tytułu odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków określonych w umowie kontraktacji jest sprawą gospodarczą wyłączoną spod kompetencji sądów gospodarczych. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 11 grudnia 1989 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku oddalił powództwo Zakładów Drobiarskich w S. (przedsiębiorstwa kontraktującego) przeciwko pozwanemu Kazimierzowi N. (rolnikowi prowadzącemu działalność wytwórczą w zakresie produkcji zwierzęcej) o zapłatę 1.880.064 zł z tytułu należności za dostarczone w ramach kontraktacji kurczaki oraz paszę.Powyższy wyrok zaskarżyła strona powodowa podnosząc w rewizji szereg zarzutów merytorycznych.W związku z rozpoznawaniem tej rewizji Sąd Najwyższy w zwykłym składzie orzekającym powziął wątpliwość natury procesowej, której dał wyraz w przedstawionym składowi siedmiu sędziów pytaniu prawnym, przytoczonym w sentencji uchwały.Wątpliwość powstała na tle sformułowania art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 10 sierpnia 1990 r. o powołaniu sądów apelacyjnych... (Dz. U. Nr 53, poz. 306), wedle którego nie zakończone do dnia 30 września 1990 r. sprawy gospodarcze, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 5 milionów złotych, Sąd Najwyższy przekazuje właściwym sądom apelacyjnym. W uzasadnieniu pytania prawnego podniesiono, że w związku z powyższym przepisem powstaje kwestia właściwości Sądu Najwyższego do rozpoznania rewizji w przedmiotowej sprawie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie powiększonym zważył, co następuje:Ustawa z 1990 r. nie wyjaśnia pojęcia sprawy gospodarczej, stąd też niewątpliwie przepisów właściwych dla rozstrzygnięcia postawionego zagadnienia prawnego poszukiwać należy w ustawie z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sąd spraw gospodarczych (dalej zwanej: ustawą z 1989 r. - Dz. U. Nr 33, poz. 175 ze zm), normującej kompleksowo postępowanie sądowe w sprawach gospodarczych. W ustawie tej pojęcie "sprawy gospodarczej" zdefiniowane jest dwukrotnie. Zgodnie z art. 2 ust. 1 sprawami gospodarczymi są sprawy ze stosunków cywilnych między podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Ponadto zgodnie z ustępem 2 pkt 1-8 tegoż artykułu sprawami gospodarczymi są enumeratywnie wyliczone konkretne rodzaje spraw. Katalog tych spraw z uwagi na brzmienie pkt 8 jest otwarty.W związku ze stanem faktycznym występującym w sprawie, w której wyłoniło się rozstrzygane zagadnienie, istotne znaczenie ma definicyjne ujęcie pojęcia sprawy gospodarczej (art. 2 ust. 1 ustawy z 1989 r.). Wynika z niego, że sprawa ma charakter sprawy gospodarczej, jeżeli jednocześnie spełnione są trzy elementy:1) dotyczy stosunku cywilnego,2) występujące w niej strony są podmiotami gospodarczymi prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach określonych w odrębnych przepisach,3) spór związany jest z działalnością gospodarczą obu stron.W sytuacji, która ma miejsce w rozpatrywanej sprawie rewizyjnej, odrębnymi przepisami, o których mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z 1989 r., są przepisy ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm). Ustawa ta (art. 2 w zw. z art. 8 i 10 pkt 1) zalicza rolnika indywidualnego do podmiotów gospodarczych, mogących prowadzić działalność wytwórczą w rolnictwie w określonym zakresie bez zgłoszenia jej do ewidencji działalności gospodarczej. W sprawie podmiotem gospodarczym w rozumieniu powyższej ustawy jest również strona powodowa. Tak więc z punktu widzenia art. 2 ust. 1 ustawy z 1989 r. ma ona bezsprzecznie charakter sprawy gospodarczej.W ustawie z 1989 r. pojęcie "sprawy gospodarczej" zostało zdefiniowane dwukrotnie. Po raz wtóry ustawodawca dokonał tego w art. 6 pkt 3, nowelizującym przepisy kodeksu postępowania cywilnego przez wprowadzenie do jego księgi pierwszej tytułu VII nowego działu IV a o nazwie: "Postępowanie w sprawach gospodarczych", obejmującego przepisy od art. 4791 do art. 47927. Zamieszczenie tych przepisów w tytule VII księgi pierwszej k.p.c. decyduje, że z dniem 1 października 1989 r., tj. z chwilą wejścia w życie ustawy z 1989 r. (art. 20), postępowanie w sprawach gospodarczych jest jednym z postępowań odrębnych.Stosownie do art. 4791 § 1 znowelizowanego k.p.c. przez sprawy gospodarcze rozumie się sprawy ze stosunków cywilnych między podmiotami gospodarczymi w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej. Z dopełniającego ten przepis artykułu 4792 § 1 wynika, że chodzi tu m.in. o podmioty gospodarcze określone w ustawie z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej. Ponadto zgodnie z art. 4791 § 2 pkt 1-3 k.p.c. sprawami gospodarczymi w pojęciu działu IV a są także - ściśle określone - niektóre ze spraw wyszczególnionych w art. 2 ust. 2 ustawy z 1989 r. To poszerzenie katalogu spraw gospodarczych objętych zasięgiem powyższego działu ma jednak dla rozpatrywanego problemu znaczenie drugoplanowe i jako takie nie wymaga bliższego przedstawienia.Ogólnie można zatem stwierdzić, że w przepisach dotyczących postępowania odrębnego (art. 4791 § 1 w związku z art. 4792 § 2 k.p.c.) wprowadzonych do kodeksu postępowania cywilnego przez art. 6 pkt 3 ustawy z 1989 r. mamy do czynienia z powtórzeniem, z mało istotnymi zmianami redakcyjnymi, treści art. 2 ust. 1 tejże ustawy. Skoro tak, to siłą rzeczy nasuwa się pytanie o powody zdublowania przez ustawodawcę definicji "sprawy gospodarczej" w jednym akcie normatywnym, zwłaszcza, że takie powtórzenia stwarzają z reguły możliwość różnej wykładni. Otóż wynika to z faktu, że stosunek art. 2 ustawy z 1989 r. do art. 4791 k.p.c. nie jest relacją pełnej wzajemności. Przepis art. 2 tej ustawy jest ramowo szerszy i należy go traktować jako normę ogólną, określającą pojęcie "sprawy gospodarczej" z uwagi na zakres kompetencji sądu gospodarczego, natomiast art. 4791 k.p.c. jest normą szczegółową, definiującą to pojęcie ze względu na potrzebę rodzajowego sprecyzowania spraw podlegających rozpoznawaniu w odrębnym postępowaniu procesowym. Wśród spraw wymienionych w ogólnym przepisie art. 2 ustawy znajdują się także sprawy rozpatrywane w trybie nieprocesowym lub w innych postępowaniach sądowych. Innymi słowy dział IV a tytułu VII księgi pierwszej k.p.c. nie obejmuje swoim zakresem wszystkich spraw gospodarczych rozpoznawanych przez sądy gospodarcze. Stwierdzenie to uzasadnia wniosek, że ustawa z 1989 r., rozróżnia sprawy gospodarcze sensu largo (art. 2) oraz sprawy gospodarcze sensu stricto (art. 6 pkt 3 w części dotyczącej art. 4791 k.p.c.). Te ostatnie, to sprawy gospodarcze rozstrzygane w postępowaniu odrębnym. Zauważyć w tym miejscu należy, że generalną zasadą wynikającą z art. 1 ustawy z 1989 r. jest, iż sprawy gospodarcze rozpatrują wyspecjalizowane jednostki organizacyjne sądów rejonowych i sądów wojewódzkich (sądy gospodarcze).Szczególne unormowanie zawiera art. 4792 § 2 k.p.c. stanowiąc, że przepisów działu IV a nie stosuje się w sprawach, w których przynajmniej jedną ze stron jest:1) osoba fizyczna prowadząca osobiście, nie wymagającą zgłoszenia do ewidencji, działalność gospodarczą, z której zarobek stanowi dodatkowe źródło dochodu,2) indywidualny rolnik w zakresie prowadzonej przez niego działalności wytwórczej, dotyczącej produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa.Unormowanie to może być rozumiane różnie: ściśle lub też rozszerzająco. Ścisła wykładnia art. 4792 § 2 k.p.c., mająca na uwadze dosłowne jego brzmienie oraz lokalizację normatywną tego artykułu, uzasadnia stanowisko, że omawiane wyłączenie odnosi się jedynie do odrębnego postępowania w sprawach gospodarczych i że w konsekwencji sprawy wymienione w przytoczonym przepisie w dalszym ciągu są objęte klauzulą ogólną z art. 2 ustawy z 1989 r. Następstwem zaś wyłączenia - wobec treści art. 1 tej ustawy - jest rozpatrywanie tych spraw przez sądy gospodarcze w zwykłym trybie procesowym. Wykładnia rozszerzająca natomiast prowadzi do wniosku, że sprawy, o których mowa w art. 4792 § 2 k.p.c., w ogóle są wyłączone spod kompetencji sądów gospodarczych. Oznacza to, że są one rozpoznawane na zasadach ogólnych przez sądy cywilne (ściśle zaś mówiąc przez wydziały cywilne sądów rejonowych lub wojewódzkich).Przed opowiedzeniem się za jednym z przedstawionych stanowisk, należy przeprowadzić rozważania z zakresu wykładni celowościowej. W świetle wniosku do jakiego prowadzą wyniki wykładni werbalnej i wykładni systemowej, należałoby uznać, że celem wyłączenia z art. 4792 § 2 k.p.c. jest, by osoby wymienione w tym przepisie nie były narażone na szereg obostrzeń i uproszczeń proceduralnych przewidzianych w odrębnym postępowaniu w sprawach gospodarczych. Czy taki wyłącznie cel - dość przecież ograniczony - miał na względzie ustawodawca, wprowadzając omawiane wyłączenie. Odpowiadając na to pytanie nie sposób pominąć genezy art. 4792 k.p.c. Stwierdzić zatem należy, że wniesiony do Sejmu rządowy projekt ustawy z 1989 r. z jednej strony zakładał objęcie postępowaniem odrębnym wszystkich spraw gospodarczych powierzonych do rozpoznania sądom gospodarczym, z wyjątkiem spraw rejestrowych, z drugiej zaś strony jednoznacznie przewidywał wyłącznie spod kompetencji sądów gospodarczych spraw z udziałem osób wymienionych w art. 4792 § 2 k.p.c., przy czym brzmienie odpowiedniego przepisu (art. 4791 § 5 projektu) było następujące: "Nie są podmiotami gospodarczymi w rozumieniu niniejszej ustawy osoby fizyczne prowadzące osobiście nie wymagającą ewidencji działalność gospodarczą, z której zarobek stanowi dodatkowe źródło dochodu oraz indywidualni rolnicy w zakresie prowadzonej przez nich działalności wytwórczej dotyczącej produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa".Proponowane wyłączenie umieszczone było w przepisach dotyczących postępowania odrębnego, co było zrozumiałe, skoro według założeń projektu rządowego wszystkie sprawy gospodarcze, poza sprawami rejestrowymi, miały być rozpoznawane w ramach tego postępowania. W wyniku prac komisji sejmowych konstrukcja projektu ustawy z 1989 r. została jednakże zasadniczo zmieniona, a najistotniejszą modyfikacją było wyłączenie niektórych sporów gospodarczych z postępowania odrębnego. Mimo takiego stanu rzeczy, składając na plenarnym posiedzeniu Sejmu PRL w dniu 24 maja 1989 r. wspólne sprawozdanie Komisji Administracji, Spraw Wewnętrznych i Wymiaru Sprawiedliwości, Komisji Planu Gospodarczego, Budżetu i Finansów oraz Komisji Prac Ustawodawczych o rządowym projekcie ustawy z 1989 r., poseł sprawozdawca wyjaśnił, że spod kompetencji sądów gospodarczych zostają wyłączone sprawy z udziałem rolników indywidualnych oraz osób fizycznych czerpiących z nieewidencjonowanej działalności gospodarczej dodatkowy dochód. Przemawiać za tym miało, według posła - sprawozdawcy, dążenie do niewydłużania drogi tych osób do siedzib sądów rozstrzygających sprawy wynikłe z ich działalności. W odniesieniu do rolników indywidualnych chodziło ponadto, o to, aby zachować wobec nich dotychczasowe zasady postępowania sądowego (patrz Diariusz Sejmowy nr 8 z 1989 r.). Okazuje się więc, że ustawodawca pragnął art. 4792 § 2 k.p.c. nadać szerszy zasięg niż na to wskazuje dosłowna jego treść. Przepis kodeksowy jest zatem niedoskonałą recepcją art. 4791 § 5 rządowego projektu omawianej ustawy. Okoliczności tej - z uwagi na oficjalny charakter materiałów przygotowawczych do tej ustawy - nie można pomijać przy odczytywaniu właściwego sensu analizowanego przepisu wyłączeniowego.Nie bez znaczenia jest poza tym okoliczność, że i nazwa działu IVa wprowadzonego bezpośrednio po art. 479 k.p.c. nie jest adekwatna do rzeczywistej regulacji normatywnej w nim zawartej. Dział ten mianowicie opatrzony został nagłówkiem: "Postępowanie w sprawach gospodarczych", chociaż w istocie nie obejmuje swoim zakresem wszystkich spraw gospodarczych rozpoznawanych przez sądy gospodarcze. Określone zatytułowanie tego działu ma jednak swoją wymowę i przemawia również za rozszerzającą wykładnią art. 4792 § 2 k.p.c.Do przyjęcia takiej wykładni skłania też to, że ustawa z 1989 r. w odniesieniu do pojęć "podmiot gospodarczy" i "działalność gospodarcza" odwołuje się m.in. do przepisów ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.). Z postanowień tej ustawy (art. 9 i 10) wynika z kolei, że ustawodawca status rolników indywidualnych oraz osób fizycznych zajmujących się działalnością gospodarczą, stanowiącą uboczne źródło dochodu, uregulował odmiennie niż status innych osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą. Tylko te ostatnie osoby mają bezwzględny obowiązek zgłoszenia swej działalności gospodarczej do ewidencji. Tendencja ustawodawcy jest przeto wyraźna.Reasumując, wyłączenie z art. 4792 § 2 k.p.c. podyktowane jest przede wszystkim potrzebą wyeliminowania sytuacji, w której sprawy gospodarcze z udziałem osób w tym przepisie wymienionych, toczyłyby się w sądach położonych częstokroć z dala od ich miejsca zamieszkania. Intencją ustawodawcy przy wprowadzaniu tego wyłączenia było, by sprawy te - mimo gospodarczego charakteru z punktu widzenia przesłanek podmiotowych i przedmiotowych - z uwagi na swoją społeczną specyfikację rozpoznawane były wedle dotychczasowych zasad. Niezrozumiałe byłoby więc takie interpretowanie art. 4792 § 2 k.p.c., w wyniku którego omawiana kategoria spraw pozostawiona byłaby gestii sądów gospodarczych, z jednoczesnym ich wyłączeniem z obszaru postępowania odrębnego. Takie rozwiązanie nie jest do przyjęcia, bowiem tylko połowicznie uwzględniałoby potrzebę ochrony osób, o których mowa w tym artykule.Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.