III CZP 18/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN: S. Dmowski. Sędziowie SN: K. Kołakowski, T. Miłkowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jerzego i Zofii małż. L. przeciwko Annie O., Zdzisławowi O. i Teresie O. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki we Wrocławiu, postanowieniem z dnia 27 grudnia 1989 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawie o ustalenie nieistnienia służebności mieszkania, obciążającej nieruchomość rolną, właściciel tej nieruchomości może być reprezentowany przez spółkę, w której uczestniczą radcowie prawni i adwokaci (art. 24 ust. 1 ustawy o działalności gospodarczej z dnia 23 grudnia 1988 r. - Dz. U. z 1988 r. Nr 41, poz. 324)?"podjął następującą uchwałę:W sprawie o ustalenie nieistnienia służebności mieszkania obciążającej nieruchomość rolną właściciel tej nieruchomości nie może być zastępowany w procesie przez adwokata lub radcę prawnego wykonującego swój zawód w ramach uczestnictwa w spółce świadczącej pomoc prawną podmiotom gospodarczym. Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne, przedstawione do rozstrzygnięcia jako budzące poważne wątpliwości, wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Powodowie wystąpili o ustalenie, że nie istnieje służebność osobista polegająca na prawie pozwanych do korzystania z sześciu izb i kuchni w domu położonym w K., istnieje natomiast po stronie pozwanej Anny O. prawo dożywotniego bezpłatnego korzystania z wymienionego lokalu w zakresie niezbędnym do zaspokojenia jej potrzeb, a także potrzeb pozostającej pod jej opieką Renaty O. Z akt sprawy wynika, że Anna i Edward O. umową notarialną z dnia 21 sierpnia 1985 r. przenieśli na rzecz powodów własność gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,68 ha oraz 1/2 udziału w działce siedliskowej o powierzchni 0,54 ha. W umowie tej powodowie ustanowili na rzecz swoich rodziców Anny i Edwarda O. służebność mieszkania, polegająca na prawie korzystania z sześciu izb i kuchni w budynku mieszkalnym. Powodowie powołują się na nieważność umowy co do służebności mieszkania, którą zostały objęte wszystkie pomieszczenia mieszkalne, przez co zostali pozbawieni możności korzystania z domu na działce siedliskowej. Powodowie powierzyli zastępstwo procesowe w swojej sprawie Biuru Obsługi Prawnej (...) - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, a w ramach tej umowy adwokatowi Krzysztofowi U. Sąd Wojewódzki we Wrocławiu, rozpoznając rewizję powodów od oddalającego powództwo wyroku Sądu Rejonowego w Środzie Śląskiej powziął wątpliwość co do prawidłowości tego rodzaju zastępstwa procesowego i przedstawił Sądowi Najwyższemu wymienione na wstępie zagadnienie prawne. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324) adwokaci lub radcowie prawni wykonujący swój zawód w spółkach lub spółdzielniach świadczących pomoc prawną podmiotom gospodarczym mogą zastępować te podmioty w procesach prowadzonych w zakresie ich działalności gospodarczej. Powodowie prowadzą indywidualne gospodarstwo rolne, a więc wykonują działalność gospodarczą, którą według art. 2 powołanej ustawy jest działalność wytwórcza, hodowlana, handlowa i usługowa, prowadzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego taką działalność. Podmiotem gospodarczym może być także osoba fizyczna. Nie ulega więc wątpliwości, że powodowie są podmiotami gospodarczymi w rozumieniu ustawy o działalności gospodarczej i mogą korzystać z pomocy prawnej przewidzianej w art. 24 tej ustawy w sprawach z zakresu działalności gospodarczej. Za sprawę w zakresie działalności gospodarczej należy uznać sprawę związaną z wykonywaniem takiej działalności. Przy prowadzeniu gospodarstwa rolnego będzie to uprawa roli, hodowla, nabywanie środków produkcji, zbywanie produktów rolnych itp. Prowadzenie procesu zmierzającego do ograniczenia zakresu służebności mieszkania nie może być uznane za prowadzenie sprawy w zakresie działalności gospodarczej. Wprawdzie poprawa warunków mieszkaniowych rolnika może mieć korzystny wpływ na wyniki jego pracy, jednakże fakt ten nie może prowadzić do zaliczenia tego rodzaju procesu jako prowadzonego w zakresie działalności gospodarczej. Nie ma tu bowiem bezpośredniego związku między prowadzeniem takiej sprawy a prowadzeniem działalności gospodarczej. Sposób wykonywania zawodu przez adwokatów i radców prawnych został określony przepisami prawa. W odniesieniu do adwokatów sprawy te reguluje art. 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), przewidujący, jako zasadę, wykonywanie zawodu w zespołach adwokackich. Odstępstwem od tego jest możliwość wykonywania zawodu na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Artykuł 24 umowy o działalności gospodarczej jest w tym zakresie przepisem szczególnym i jako taki nie powinien być interpretowany rozszerzająco. W tej sytuacji przedmiotowa sprawa, jako nie mająca cech sprawy z zakresu działalności gospodarczej, powinna być prowadzona przez adwokata wykonującego zawód w ramach zespołu adwokackiego lub indywidualnie, jeżeli Minister Sprawiedliwości wyraził zgodę na taki sposób wykonywania zawodu adwokata na podstawie art. 4 ust. 3 prawa o adwokaturze. Wykonywanie zawodu radcy prawnego zostało uregulowane w art. 4 i 20 ustawy z dnia 16 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.), według których radca prawny może wykonywać obsługę prawną państwowych i spółdzielczych jednostek organizacyjnych, a także organizacji społecznych oraz spółek z udziałem kapitału państwowego, spółdzielczego i organizacji społecznych, a doraźnie także na podstawie umowy zlecenia w warunkach określonych w art. 20 ust. 1 wymienionej ustawy. Artykuł 24 ustawy o działalności gospodarczej rozszerzył ramy wykonywania zawodu przez radców prawnych w sprawach w tych przepisach określonych. Znalazło to także wyraz w odpowiedniej nowelizacji tą ustawą przepisów o pełnomocnictwie, zawartych w art. 87 § 2 k.p.c. (art. 39 ustawy). Wszystkie te przepisy jednak nie uzasadniają zastępowania przez radcę prawnego podmiotu gospodarczego w procesie spoza zakresu jego działalności gospodarczej. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.