I PZP 7/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Mańkowska. Sędziowie SN: W. Sanetra (sprawozdawca), J. Skibińska-AdamowiczSentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora I. Kaszczyszyn w sprawie z powództwa Edmunda S. przeciwko Akademii (...) w G. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 14 listopada 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy okresem pozostawania bez pracy, o którym mowa w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o szczególnych uprawnieniach niektórych osób do ponownego nawiązania stosunku pracy (Dz. U. Nr 32, poz. 172) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 grudnia 1989 r. o zmianie ustawy o szczególnych uprawnieniach niektórych osób do ponownego nawiązania stosunku pracy (Dz. U. Nr 64, poz. 391), jest cały okres przypadający po rozwiązaniu umowy z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy, niezależnie od podjętego w międzyczasie zatrudnienia, czy też okresem tym jest okres trwający do pierwszego zatrudnienia po rozwiązaniu umowy z podanych wyżej przyczyn, bez względu na charakter i czas zatrudnienia?"podjął następującą uchwałę:Okresami pozostawania bez pracy w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 i Nr 64, poz. 391) są wszystkie okresy pozostawania bez pracy osoby, o której mowa w art. 1 tej ustawy, bez względu na charakter i czas następnego zatrudnienia. Uzasadnienie faktycznePowód Edmund S. zatrudniony był w Komitecie do Spraw Radia i Telewizji (...) w okresie od dnia 1 października 1979 r. do dnia 31 sierpnia 1982 r., w którym został zwolniony z pracy w okolicznościach uzasadniających zastosowanie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o przywróceniu praw pracowniczych osobom pozbawionym zatrudnienia za działalność związkową, samorządową, przekonania polityczne i religijne (Dz. U. Nr 32, poz. 172 ze zm.). Od tego dnia aż do dnia 6 czerwca 1983 r. pozostawał bez pracy, po czym podjął pracę w Instytucie Gospodarki Materiałowej w W. w charakterze dokumentalisty. Umowa o pracę z tym zakładem pracy rozwiązana została w dniu 30 września 1983 r. na zasadzie porozumienia stron, a powód z dniem 1 października tego roku podjął studia dzienne na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UW, które ukończył dnia 22 stycznia 1988 r. Od dnia 1 kwietnia 1988 r. powód rozpoczął pracę w Centralnej Wytwórni Programów i Filmów TV (...) w W. w charakterze aspiranta do zawodu filmowego i pracował tam do dnia 30 września 1989 r., od dnia 1 października 1989 r. zaś rozpoczął pracę nauczyciela akademickiego w Zakładzie Filozofii pozwanej Akademii (...).Powód domagał się od Akademii (...) wypłacenia mu dodatku stażowego w wysokości, która uwzględniałaby - przez wliczenie do jego stażu pracy - także okresy związane z jego studiami dziennymi (okres studiów: 1 października 1983 r. - 22 stycznia 1988 r. i przerwy w pracy między 22 stycznia 1988 r. a 1 kwietnia 1988 r.).Sąd Rejonowy, oddalając powództwo, uznał, że roszczenie powoda nie znajduje podstaw w przepisach ustawy z dnia 24 maja 1989 r., gdyż art. 11 ust. 2 tej ustawy stanowi, iż okresu pozostawania bez pracy po rozwiązaniu umowy o pracę z osobą, o której mowa w art. 1, nie wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Rozstrzygnięcie to wywołuje zastrzeżenia, gdyż w jego uzasadnieniu przytoczony został przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. w jego brzmieniu sprzed nowelizacji - na co zwrócono uwagę w rewizji - jego nowa formuła zaś w ogóle nie została poddana analizie przez Sąd Rejonowy. Ponadto, gdyby Sąd Rejonowy rzeczywiście chciał w pełni zastosować przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. w jego poprzednim brzmieniu, to konsekwentnie musiałby dojść do konkluzji - inaczej niż zdaje się to wynikać z uzasadnienia jego wyroku - że także pierwszy okres pozostawania bez pracy przez powoda (31 sierpnia 1982 r. - 6 czerwca 1983 r.) nie podlega wliczeniu do jego stażu pracy.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, powodem powstałej wątpliwości prawnej jest to, że zatrudnienie powoda w Instytucie Gospodarki Materiałowej nie ustało z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., gdyż umowa o pracę została rozwiązana na zasadzie porozumienia stron. Według Sądu Wojewódzkiego rodzi się tu kolejne pytanie, czy w tej sytuacji można mówić o dalszym pozostawaniu bez pracy z przyczyn określonych w art. 1.Negatywna odpowiedź na to pytanie, a właściwie na pytanie, czy powodowi należy zaliczyć do stażu pracy kolejny okres pozostawania bez pracy, który nie przypada bezpośrednio po rozwiązaniu z nim stosunku pracy z przyczyn ujętych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., gdyż w międzyczasie podjął on już inne zatrudnienie, zdaniem tego Sądu nie znajduje oparcia w zasadniczym celu tej ustawy, którym jest danie satysfakcji osobom pozbawionym zatrudnienia "z tytułu szeroko pojętej działalności społecznej i poglądów politycznych". Dlatego też w zakończeniu uzasadnienia sformułowanego pytania prawnego Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że aby został osiągnięty cel ustawy z dnia 24 maja 1989 r., za okres pozostawania bez pracy, o którym mowa w jej art. 11 ust. 2, w rozpoznawanej sprawie powinien być uznany cały okres przypadający po rozwiązaniu umowy o pracę z przyczyn wymienionych w art. 1, niezależnie od podjętego przez powoda w międzyczasie zatrudnienia w Instytucie Gospodarki Materiałowej.W ocenie Sądu Najwyższego pogląd ten znajduje uzasadnienie w bezpośrednim, językowym rozumieniu przepisu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. oraz w analizie porównawczej i systemowej, uwzględniającej jego poprzednie i aktualne brzmienie. W przepisie tym mówi się bowiem wyraźnie o okresach, a nie o okresie pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy. Użyta w przepisie art. 11 ust. 2 liczba mnoga jest wyraźnym świadectwem określonej intencji ustawodawcy i nie może być uznana za przeoczenie czy rzecz przypadkową, skoro w poprzedniej redakcji przepis ten rozpoczynał się od słowa "okres". Gdyby natomiast chcieć jej użycie tłumaczyć w ten sposób, że chodzi o sytuację, gdy pracownik w kolejnych zakładach pracy był zwalniany z przyczyn ujętych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., to byłoby to błędne, gdyż dla uwzględnienia wszystkich tego typu sytuacji wystarczyłoby posłużenie się - podobnie jak było to na tle poprzedniej redakcji art. 11 ust. 2 - liczbą pojedynczą ("okres"), a nie mnogą ("okresy").Należy mieć na uwadze także wyraźny cel nowelizacji ustawy z dnia 24 maja 1989 r., którym było rozszerzenie i umocnienie uprawnień osób, o których mowa w art. 1, tej ustawy, w porównaniu z tym stanem, jaki ukształtowany został na podstawie jej przepisów w pierwotnej redakcji. Uwzględnienie w rozumieniu tego elementu prowadzi do wniosku, że przepisy analizowanej ustawy nie powinny być interpretowane w sposób zawężający lub rozszerzający, jeżeli oznacza to bardziej restryktywne ujęcie uprawnień pracowników, które, zdaniem prawodawcy, zasługują na szczególne uprzywilejowanie i potraktowanie. Mając to na względzie nie należy do sformułowania zawartego w art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. wprowadzać dodatkowych elementów czy wymagań, które nie zostały w nim bezpośrednio wyrażone, prowadzących do ograniczenia lub zawężenia uprawnień zwolnionego pracownika. Przepis ten nakazuje wliczać do stażu pracy okresy pozostawania bez pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1, osobą tą jest pracownik, z którym stosunek pracy został rozwiązany w jakikolwiek sposób w związku z przekonaniami politycznymi, religijnymi albo jego przynależnością do związku zawodowego, prowadzeniem działalności związkowej lub samorządowej albo uczestniczeniem w działalności związkowej w sposób niezgodny z przepisami ustawy z 1982 r. o związkach zawodowych. Ustawodawca wymaga więc, by oznaczony związek zachodził między zwolnieniem pracownika z pracy a jego przekonaniami, przynależnością, działalnością lub uczestnictwem w działalności określonego typu, natomiast milczy na temat tego, czy i jakiego rodzaju powiązania mają zachodzić między przekonaniami czy aktywnością polityczną, związkową i samorządową pracownika, wskazaną w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., a faktem pozostawania przez niego bez pracy. W szczególności ustawodawcy nie interesuje to, czy pracownik po zwolnieniu go z pracy w okolicznościach ujętych w tym przepisie, miał możliwość podjęcia pracy (natychmiast lub w określonym czasie). Dlatego też nie można zaakceptować sugestii płynącej z uzasadnienia Sądu Wojewódzkiego, że ustawodawca wymaga, by pozostawanie bez pracy było wynikiem przyczyn określonych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. Pozostawanie bez pracy ma być następstwem zwolnienia pracownika - w sensie następstwa czasowego ("pozostawanie bez pracy po ustaniu stosunku pracy"), przy zastrzeżeniu, że zwolnienie to nastąpiło z przyczyn określonych w tym przepisie. Nie oznacza to wszakże, że organ stosujący prawo ma obowiązek ustalania, czy i jaki związek zachodzi między przyczynami zwolnienia pracownika a pozostawaniem przez niego bez pracy; jego zadaniem jest jedynie ustalenie, że po zwolnieniu go z pracy pracownik pozostawał bez pracy. Ustawodawca przyjął tu upraszczające, ogólne założenie, że zawsze wtedy, gdy pracownik zostaje zwolniony z pracy w okolicznościach określonych w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. i pozostaje bez pracy, istnieje pewien związek między przyczynami leżącymi u podłoża tego zwolnienia a pozostawaniem bez pracy, bo gdyby nie te przyczyny nie doszłoby do zwolnienia, gdyby zaś pracownik nie został zwolniony, to nie pozostawałby bez pracy. Związku tego nie ma potrzeby badać. Należy uznać, że istnienie tak ogólnie i schematycznie ujętego związku między przyczynami zwolnienia a pozostawaniem bez pracy prawodawca zakłada także w przypadku kolejnej przerwy w zatrudnieniu pracownika, bo gdyby nie pierwsze zwolnienie z pracy pracownik nie musiałby podejmować następnego zatrudnienia, i tym samym nie doszłoby do kolejnego rozwiązania stosunku pracy i kolejnej przerwy w pracy (pozostawania bez pracy). Można przypuszczać, że do przyjęcia takiego ogólnego założenia skłoniło ustawodawcę dążenie do jednoznaczności uregulowania prawnego, eliminowania elementów ocennych i dowolności przy ustalaniu stażu pracy oraz możliwych na tym tle sporów, jak również przekonanie, że z reguły osoby, do których zastosowano "represyjne" zwolnienie, napotykały różnego rodzaju przeszkody i trudności w uzyskaniu odpowiedniej (a nie jakiejkolwiek) pracy, nawet wtedy, gdy w międzyczasie udawało im się przejściowo znaleźć jakąś pracę.Niezależnie od tego, jak będzie się wyjaśniać i tłumaczyć założenia oraz intencje ustawodawcy, którymi kierował się on regulując sprawę wliczania okresów pozostawania bez pracy do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze, szczególnie istotne jest to, że nie powiązał on wprost zaliczalności tych okresów z przyczynami wymienionymi w art. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r., gdyż okresy te wlicza się do stażu pracy po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w tym przepisie, nie zaś wtedy, gdy pozostawanie bez pracy jest następstwem wystąpienia przyczyn wymienionych w tym przepisie. Taka redakcja przepisu art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. nie jest przypadkowa. Ustawodawca nie przypadkowo stanowi w nim o osobach, o których mowa w art. 1, a nie o pozostawaniu bez pracy z przyczyn wymienionych w tym przepisie, tak jak nie jest przypadkiem, że posługuje się liczbą mnogą ("okresy"), a nie pojedynczą ("okres"). Przez określony sposób zredagowania art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. prawodawca dał wyraz stanowisku, że po pierwsze, do stażu pracy należy wliczać nie tylko ten okres pozostawania bez pracy, który następuje bezpośrednio po zwolnieniu z pracy w okolicznościach ujętych w art. 1 tej ustawy, lecz i późniejszy brak zatrudnienia, który ma miejsce już po nawiązaniu następnego stosunku pracy (w związku z użyciem słowa "okresy", a nie "okres") oraz, po drugie, że zadaniem organów stosujących prawo nie jest badanie, czy i jakiego typu powiązania zachodzą między przyczynami wskazanymi w art. 1 a okresem pozostawania bez pracy (w związku z posłużeniem się zwrotem "pozostawanie bez pracy po ustaniu stosunku pracy"). Ponieważ zadaniem tych organów jest jedynie ustalenie, że okres pozostawania bez pracy nastąpił po ustaniu stosunku pracy, bez możliwości wykazywania, że mimo zwolnienia z pracy pracownik nie musiał pozostawać bez pracy (bo miał możliwość natychmiastowego podjęcia innego zatrudnienia), czy - szerzej - badania związku między brakiem pracy a przyczynami określonymi w art. 1, to podobne rozumowanie i analogiczną zasadę należy przyjąć także w odniesieniu do okresu pozostawania bez pracy, przypadającego po podjętym w międzyczasie zatrudnieniu. Artykuł 11 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. nie wprowadza bowiem zróżnicowanych zasad oceny okresów pozostawania bez pracy w zależności od tego, czy chodzi o pierwszy, czy o następny (następne) okres pozostawania bez pracy. Nie zastrzega też, że należy go stosować tylko do okresu przypadającego bezpośrednio po ustaniu stosunku pracy z osobą, o której mowa w art. 1 tej ustawy.Mając na uwadze powyższe racje Sąd Najwyższy na podstawie wymienionych wcześniej przepisów prawa materialnego oraz art. 391 § 1 k.p.c., udzielił odpowiedzi, której treść wyrażona została w sentencji podjętej uchwały.