III UZP 22/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski.Sędziowie SN: A. Józefowicz. M. Mańkowska, W. Masewicz, T. Romer, S. Szymańska (sprawozdawca), M. Tyszel.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora I. Kaszczyszyn w sprawie z wniosku Edwarda Ś. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z. o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 24 października 1990 r.1. Czy prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) nabywa także były pracownik, nie pozostający w zatrudnieniu w dacie osiągnięcia określonego w tym przepisie wieku (55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna);2. Czy w sytuacji, gdy pracownik musi wykazać się także inwalidztwem I lub II grupy, wymaganie to musi być spełnione przed ustaniem zatrudnienia?podjął następującą uchwałę:1. Prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) nabywa także były pracownik, nie pozostający w zatrudnieniu w dacie osiągnięcia określonego w tym przepisie wieku (55 lat kobieta i 60 lat mężczyzna). 2. W sytuacji, gdy pracownik musi wykazać się także inwalidztwem I lub II grupy, inwalidztwo może powstać po ustaniu zatrudnienia. Uzasadnienie faktyczne1. Artykuł 27 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 zm.), zwanej dalej "ustawą o z.e.p." normuje instytucję zwaną wcześniejszym przechodzeniem na emeryturę.W myśl bowiem tego przepisu (ust. 1) pracownik, który nie osiągnął wieku emerytalnego (60 lat - kobieta i 65 mężczyzna), może przejść na emeryturę:1) kobieta - po osiągnięciu 55 lat, jeżeli ma 30-letni okres zatrudnienia albo jeżeli ma 20-letni okres zatrudnienia i zaliczona została do I lub II grupy inwalidów,2) mężczyzna - po osiągnięciu wieku 60 lat, jeżeli ma 25-letni okres zatrudnienia i zaliczony został do I lub II grupy inwalidów.W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że prawo do tzw. wcześniejszej emerytury jest prawem szczególnym, polegającym na wcześniejszym przyznawaniu uprawnień emerytalnych, mimo nieosiągnięcia normalnego (powszechnego) wieku emerytalnego, w związku z czym przepisu ten podlega wykładni ścisłej.Z treści art. 27 ust. 1 wynika zaś, że uprawnionym do wcześniejszego przejścia na emeryturę jest pracownik, który nie osiągnął wymaganego wieku emerytalnego.Z tych powodów wyrażono pogląd, że: 1) prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o z.e.p. może nabyć pracownik pozostający w stosunku pracy, który w chwili osiągnięcia określonego w tym przepisie wieku był zatrudniony, oraz że: 2) w sytuacji, gdy pracownik musi wykazać się także inwalidztwem I lub II grupy, warunek musi być spełniony przed ustaniem zatrudnienia.Do takich wniosków Sąd Najwyższy doszedł ponadto w wyniku porównania treści art. 27 ust. 1 ustawy o z.e.p. z art. 26 tejże ustawy, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 1989 r., który zawierał warunek osiągnięcia: 65 lat - mężczyźni i 60 lat - kobiety "w czasie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia albo nie później niż w ciągu 5 lat od ustania tych okresów". Sąd Najwyższy stwierdził, że opuszczenie tych słów w art. 27 ust. 1 ustawy o z.e.p. oznaczać może jedynie to, że ustawodawca nie dopuszcza tak szerokiego ujęcia tego warunku. Dlatego użytego w tymże przepisie określenia "pracownik" nie może utożsamiać z takim określeniem zawartym w art. 26 tejże ustawy, obejmującym także byłych pracowników, w tym i rencistów.Takie stanowisko zostało zajęte w wyrokach: II UR 6/85, II UR 17/85, II URN 160/87 i II URN 41/88.2. Z dniem 1 stycznia 1990 r. uległo zmianie brzmienie art. 26 ustawy o z.e.p. Z mocy art. 1 ust. 9 ustawy z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 66, poz. 390), w przepisie tym bowiem skreślono w ust. 1 wyrazy "w czasie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia lub nie później niż w ciągu 5 lat od ustania tych okresów" oraz skreślono ust. 2.Na skutek tej zmiany przepis ten ma następującą treść:Emerytura przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:1) osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn,2) ma okres zatrudnienia wynoszący łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczalnymi do okresów co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn.Oznacza to, że ustawodawca odstąpił od wymagania związku czasowego osiągnięcia wieku emerytalnego (powszechnego) z zatrudnieniem w tym sensie, że osiągnięcie tego wieku musi nastąpić w czasie zatrudnienia (w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia), ewentualnie w tzw. okresie ochronnym po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z okresami zatrudnienia).Powołana ustawa z dnia 24 maja 1990 r. nie wprowadziła żadnej zmiany do art. 27 ustawy o z.e.p. W obecnym stanie prawnym powstała jednak kwestia, czy zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. może mieć wpływ na wykładnię art. 27 ustawy o z.e.p. w tym kierunku, iż przepis ten obecnie należy wykładać w ten sposób, że spełnienie warunków określonych tym przepisem uprawnia do przyznania tzw. wcześniejszej emerytury niezależnie od tego, kiedy te warunki zostały spełnione. Takie rozumienie tego przepisu dawałoby podstawę do przyznawania wcześniejszych emerytur także byłym pracownikom, w tym osobom pobierającym renty inwalidzkie (chodzi przede wszystkim o inwalidów III grupy).3. Zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. ma istotny charakter. W jej wyniku prawo do emerytury przysługuje obecnie bowiem wszystkim osobom, które mają wymagany okres zatrudnienia i osiągnęły wiek emerytalny - niezależnie od tego w jakim czasie po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z okresem zatrudnienia) wiek ten osiągnęły.Na skutek tej zmiany została - gdy chodzi o emeryturę - zmodyfikowana ubezpieczeniowa konstrukcja prawa do świadczeń, opierająca się na generalnej regule, że zdarzenie ubezpieczeniowe musi zajść w czasie zatrudnienia (okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia), ewentualnie w tzw. okresie ochronnym po ustaniu zatrudnienia (okresu równorzędnego z okresem zatrudnienia), a dopuszczalne odejście od tej zasady musi zawsze wyraźnie wynikać z przepisu.Tak zasadnicza zmiana art. 26 ustawy o z.e.p. ma wpływ na wykładnię art. 27 tejże ustawy, jako normującego także prawo do emerytury; szczególnie, że określone w nim wymagania (poza wiekiem) w stosunku do wymagań określonych w art. 26 ustawy o z.e.p. są znacznie większe. Dlatego w obecnym stanie prawnym przez pojęcie "pracownik" występującym w art. 27 ustawy o z.e.p. należy rozumieć także byłego pracownika. W konsekwencji tego uzasadnione jest stanowisko, że spełnienie wymagań określonych tym przepisem uprawnia do przyznania tzw. wcześniejszej emerytury także byłym pracownikom, niezależnie od tego, kiedy wymagania te zostały spełnione.Za takim rozumieniem art. 27 ustawy o z.e.p. dodatkowo przemawia także aktualna sytuacja społeczno-gospodarcza w kraju, której przejawem jest wzrastająca liczba osób pozostających bez pracy. Znalezienie zaś pracy przez osoby w wieku podeszłym (kobiety 55 lat, mężczyźni 60 lat), w tym będące inwalidami, niewątpliwie jest znacznie utrudnione.Kierując się tymi przesłankami Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.