III CRN 553/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w W. działającej w imieniu Skarbu Państwa przeciwko Romanowi K. o zmianę hipoteki kaucyjnej na przymusową, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 1 sierpnia 1969 r.,oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneNa mocy postanowienia Sądu Grodzkiego w Warszawie z dnia 20.IV.1950 r. urządzono oddzielną księgę wieczystą Kw nr 369 dla nieruchomości stanowiącej wówczas własność Romana K. i w dziale IV tej księgi wpisano m.in. hipotekę kaucyjną 16.000.000 zł na rzecz Skarbu Państwa - Ministerstwa Komunikacji na zabezpieczenie zobowiązań opisanych w akcie notarialnym z dnia 11.I.1947 r. nr rep. 27. Jak wynika z tego aktu, Józef K. zezwolił i wniósł o wpisanie wymienionej hipoteki kaucyjnej na zabezpieczenie wypłaconej mu zaliczki oraz wszelkich innych zobowiązań mogących w przyszłości przypadać Skarbowi Państwa od firmy "Przemysł Leśny Roman K." albo od niego osobiście - z tytułu umowy zawartej w dniu 13.VIII.1946 r. Nr VII-273/46. Aktem notarialnym z dnia 11.II.1957 r. rep. nr A/b VI 1186/57 Roman R. sprzedał omawianą nieruchomość Zbigniewowi Ż., który został ujawniony jako właściciel w dziale II księgi wieczystej Kw nr 3691 na mocy postanowienia Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 21.II.1957 r.We wniosku z dnia 21.VIII.1968 r. Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w W. wystąpiła o wykreślenie hipoteki kaucyjnej w wysokości 16.000.000 zł w dawnej walucie i o wpisanie w to miejsce hipoteki przymusowej w kwocie 548.124,96 zł z odsetkami plus 10.000 zł z tytułu kosztów sądowych. Jako podstawę żądania Dyrekcja wskazała prawomocny wyrok Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 23.III.1954 r. II C 1206/51, zasądzający od Romana K. na rzecz Skarbu Państwa - Ministerstwa Kolei kwotę 548.124,96 zł z odsetkami i kosztami procesu. Postanowieniem z dnia 18.XI.1968 r. Państwowe Biuro Notarialne odmówiło wpisu hipoteki przymusowej, a Sąd Wojewódzki dla m.st. Warszawy postanowieniem z dnia 1.VI.1969 r. II Cr 435/69 oddalił rewizję Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych działającej w imieniu Skarbu Państwa. Obie instancje orzekające zajęły stanowisko, że tytuł wykonawczy, według którego dłużnikiem zasądzonej kwoty jest Roman K., nie figurujący aktualnie jako właściciel nieruchomości, nie stwarza podstawy do wpisu hipoteki przymusowej, skoro aktualny właściciel Zbigniew Ż., który byłby tym wpisem dotknięty, nie wyraził zgody na wpis. Dla uzasadnienia prawnego tego stanowiska przytoczono przepis art. 27 pr. o ks. w. Ponadto Sąd Wojewódzki wyraził zapatrywanie, że świadomość ze strony Ż. o obciążeniu nieruchomości hipoteką kaucyjną nie oznacza, iż przyjął on zobowiązanie zbywcy do wysokości ustalonej wyrokiem sądowym. Ubocznie obie instancje orzekające podniosły, że z przedstawionych dokumentów nie wynika, aby wymieniona we wniosku kwota 548.134,96 zł dotyczyła tego samego zobowiązania, które zostało zabezpieczone wpisem hipoteki kaucyjnej.W rewizji złożonej po upływie 6-miesięcznego terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c. Minister Sprawiedliwości zaskarżył postanowienie Sądu Wojewódzkiego, zarzucając rażące naruszenie art. 387 k.p.c., art. 190 i 237 § 1 pr. rzecz., art. 27 pr. o ks. w. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Sąd Najwyższy uznał, że zarzuty rażącego naruszenia przepisów prawa są w zasadzie usprawiedliwione.Powołany przez Sąd Wojewódzki przepis art. 27 pr. o ks. w. wyraża ogólną zasadę, według której wpis może nastąpić tylko wtedy, gdy osoba, której prawo ma być wpisem dotknięte, jest lub zostaje jednocześnie wpisana do księgi wieczystej jako uprawniona. W myśl tej zasady wierzyciel nie może uzyskać wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości, jeżeli dłużnik wierzytelności nie jest ujawniony w księdze wieczystej jako właściciel tej nieruchomości, a wpisanym właścicielem jest inna osoba.Stosując omawianą zasadę bez żadnych dalszych zastrzeżeń do sytuacji występującej w niniejszej sprawie, przeoczył jednak Sąd Wojewódzki treść art. 190 § 1 pr. rzecz. (obowiązującego nadal w myśl art. III pkt 3 przep. wprow. k.c.), z którego wynika, że obciążenie nieruchomości hipoteką w celu zabezpieczenia określonej wierzytelności jest skuteczne w stosunku do "każdoczesnego właściciela". Reguła ta, zamieszczona w przepisach ogólnych o hipotece, odnosi się do wszelkich hipotek przewidzianych w prawie rzeczowym, a więc również do hipoteki kaucyjnej, która może zabezpieczać wierzytelności wymienione w art. 231 pr. rzecz., tj. wierzytelności nie objęte hipoteką zwykłą. Konsekwencją takiego unormowania jest rzeczowa odpowiedzialność każdorazowego właściciela nieruchomości za wierzytelność, zabezpieczoną hipoteką kaucyjną, do wysokości oznaczonej w niej kwoty najwyższej, chociaż nie jest on dłużnikiem osobistym w stosunku do tej wierzytelności.Za błędne zatem należy uznać powołanie się przez Sąd Wojewódzki na przepisy art. 509-529 k.c. o zmianie wierzyciela lub dłużnika, z czego wynikałoby, że zdaniem tego Sądu do przyjęcia odpowiedzialności rzeczowej aktualnego właściciela za wierzytelność wynikającą ze stosunku prawnego między wierzycielem a dłużnikiem, który - jako poprzedni właściciel nieruchomości - zabezpieczył na rzecz wierzyciela hipoteką kaucyjną wierzytelności przeszłe, mogące powstać z tego stosunku, konieczna byłaby zmiana dłużnika, tj. przejęcie długu przez aktualnego właściciela. Następstwem takiego zapatrywania byłoby odjęcie hipotece kaucyjnej przewidzianych w ustawie skutków prawnych przez sam fakt zbycia przez dłużnika obciążonej nieruchomości na rzecz innej osoby. Tymczasem jednym z podstawowych celów hipoteki kaucyjnej jest stworzenie wierzycielowi możliwości zaspokojenia przyszłej wierzytelności z obciążonej hipoteką kaucyjną nieruchomości niezależnie od późniejszych zmian w osobie jej właściciela.Z rzeczowej odpowiedzialności każdorazowego właściciela nieruchomości obciążonej hipoteką kaucyjną wypływa jego obowiązek zaspokojenia z tej nieruchomości wierzyciela, któremu przysługują wierzytelności zabezpieczone hipoteką kaucyjną, po ostatecznym ustaleniu sumy wierzytelności. Dalszą konsekwencją jest dopuszczalność - niezależnie od zmiany w osobie właściciela obciążonej nieruchomości zaszłej po powstaniu hipoteki kaucyjnej - wpisania, w miejsce hipoteki kaucyjnej i w granicach oznaczonej w niej sumy najwyższej, hipoteki przymusowej na podstawie tytułu egzekucyjnego ustalającego ostatecznie sumę wierzytelności, zabezpieczonej hipoteką kaucyjną.W myśl art. 244 pr. rzecz. do zmiany hipoteki kaucyjnej na przymusową hipotekę zwykłą potrzebne jest stwierdzenie ostatecznie ustalonej wierzytelności tytułem egzekucyjnym. W sytuacji gdy tytuł egzekucyjny opiewa przeciwko dłużnikowi osobistemu nie będącemu już ujawnionym w księdze wieczystej właścicielem obciążonej hipoteką kaucyjną nieruchomości, tytuł ten nie wystarczy do wpisu przymusowej hipoteki zwykłej, chyba że aktualny właściciel, odpowiedzialny rzeczowo w granicach obciążającej nieruchomość hipoteki kaucyjnej, wyrazi zgodę na wpis. Wyrok bowiem ustalający ostateczną sumę wierzytelności zabezpieczonej hipoteką kaucyjną, wydany w sporze między wierzycielem a dłużnikiem osobistym, ma powagę rzeczy osądzonej tylko między tymi osobami (art. 366 k.p.c.). Wyrok taki natomiast nie wiąże właściciela nieruchomości nie będącego dłużnikiem osobistym, w myśl bowiem art. 197 pr. rzecz. może on przeciwstawić wierzycielowi hipotecznemu zarówno zarzuty, jakie mu przysługują osobiście, jak i zarzuty przysługujące dłużnikowi osobistemu. Z przytoczonego unormowania wynika, że wierzyciel, ubiegający się o zmianę hipoteki kaucyjnej na hipotekę przymusową zwykłą, powinien przedstawić organowi prowadzącemu księgę wieczystą tytuł egzekucyjny, skuteczny przeciwko aktualnie ujawnionemu w księdze wieczystej właścicielowi nieruchomości. Tytułem takim, stosownie do okoliczności, może być w szczególności klauzula wykonalności nadana w trybie art. 788 w związku z art. 792 k.p.c. bądź też prawomocny wyrok stwierdzający obowiązek aktualnego właściciela nieruchomości obciążonej hipoteką kaucyjną zaspokojenia wierzyciela hipotecznego w drodze egzekucji z tej nieruchomości.Skoro w rozpatrywanej sprawie tego rodzaju tytuł egzekucyjny przeciwko ujawnionemu w księdze wieczystej właścicielowi Zbigniewowi Ż. nie został przedstawiony, to Państwowe Biuro Notarialne było obowiązane, jak trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, wyznaczyć wnioskodawcy odpowiedni termin do usunięcia przeszkody wpisu. Nie czyniąc tego, Biuro to naruszyło rażąco przepis art. 46 pr. o ks. w., a Sąd Wojewódzki, oddalając rewizję wnioskodawcy, naruszył przepis art. 387 k.p.c.Niezależnie od zarzutów rewizji nadzwyczajnej zauważyć należy, że Sąd Wojewódzki rażąco naruszył także przepis art. 510 § 2 k.p.c., nie wezwał bowiem do udziału w sprawie aktualnego właściciela nieruchomości Zdzisława Ż., którego zainteresowanie w sprawie jest oczywiste.Pomimo jednak uzasadnionych w zasadzie zarzutów rażącego naruszenia prawa rewizja nadzwyczajna nie może być uwzględniona. Przytoczony w tej rewizji zarzut naruszenia interesu PRL przez uniemożliwienie Skarbowi Państwa, wskutek zaskarżonych orzeczeń, realizacji należności rzędu kilkuset tysięcy złotych, nie znajduje uzasadnienia w materiale sprawy. Z dołączonego bowiem do zbioru dokumentów Kw nr 3691 tytułu wykonawczego wydanego na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego dla Warszawy-Pragi z dnia 10.VI.1970 r. I Ns 125/70 wynika, że sporna nieruchomość, stanowiąca własność Zdzisława Ż., przeszła na własność Skarbu Państwa. Na podstawie tego tytułu wykonawczego i zgodnie z wnioskiem z dnia 31.VIII.1970 r. Wydziału Finansowego Prezydium DRN Warszawa-Praga Południe Państwowe Biuro Notarialne - jak to wynika z zamieszczonej na tytule wykonawczym adnotacji - dokonało wpisu prawa własności omawianej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa.W tych warunkach zmiana hipoteki kaucyjnej na hipotekę przymusową zwykłą jest obecnie bezprzedmiotowa, skoro Skarb Państwa jest zarówno wierzycielem, jak właścicielem nieruchomości obciążonej hipoteką kaucyjną.Skoro więc zarzut naruszenia interesu PRL w zestawieniu z aktualnym stanem wpisu prawa własności w księdze wieczystej okazał się nieuzasadniony, to rewizja nadzwyczajna ulega oddaleniu z mocy art. 421 k.p.c., ze względu bowiem na zmianę w osobie właściciela nieruchomości nie może ona odnieść zamierzonego skutku.