I PZP 1/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, J. Iwulski (współsprawozdawca), A. Józefowicz (sprawozdawca), W. Masewicz, W. Sanetra, J. Skibińska-AdamowiczSentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Henryka D. przeciwko Urzędowi Gminy w G. o wypłatę odprawy i wynagrodzenia po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 11 stycznia 1991 r."Czy pracownikowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, któremu w związku z rozwiązaniem stosunku pracy przysługuje wynagrodzenie określone w art. 23 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) - należy się również odprawa pieniężna przewidziana w art. 8 w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.)?"podjął następującą uchwałę:Urzędnikowi państwowemu mianowanemu, któremu w związku z rozwiązaniem stosunku pracy przysługuje wynagrodzenie określone w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), należy się również odprawa pieniężna przewidziana w art. 8 w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.). Uzasadnienie faktyczneRozpoznając rewizję od wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń społecznych w Olsztynie z dnia 10 lipca 1990 r. w sprawie z powództwa Henryka D. przeciwko Urzędowi Gminy w G. o odprawę pieniężną i wynagrodzenie, Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów przedstawił składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które powstało na tle następującego stanu faktycznego.Powód Henryk D. był zatrudniony na podstawie mianowania w Urzędzie Gminy w G. na stanowisku instruktora do spraw melioracji. Z dniem 30 kwietnia 1990 r. został rozwiązany z powodem stosunek pracy z zachowaniem 3 miesięcznego terminu wypowiedzenia z powodu reorganizacji Urzędu Gminy połączonej ze zmniejszeniem zatrudnienia w sytuacji, w której nie było możliwe jego zatrudnienie w innym urzędzie. Po ustaniu zatrudnienia nie otrzymał żadnych świadczeń pomimo, iż pozostawał bez pracy.Na skutek ugody sądowej z dnia 10 lipca 1990 r. pozwany zakład pracy wypłacił powodowi wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, stosownie do przepisu art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), ale odmówił zapłaty odprawy pieniężnej twierdząc, że nie przysługuje mu tego rodzaju świadczenie.Wyrokiem z dnia 10 lipca 1990 r. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie (...) zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.361.880 zł z tytułu odprawy pieniężnej i umorzył postępowanie w części dotyczącej wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego urzędnikowi państwowemu, z którym rozwiązano stosunek pracy na skutek reorganizacji zatrudniającego go i zmniejszania stanu zatrudnienia przysługuje niezależnie od wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy także odprawa pieniężna, przewidziana w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.). Sąd Wojewódzki uznał, że uprawnienie do wynagrodzenia po rozwiązaniu stosunku pracy ma charakter warunkowy, uzależniony od czasu pozostawania pracownika bez pracy. W wypadku niezwłocznego podjęcia innej pracy po ustaniu poprzedniego zatrudnienia pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia, ale przysługiwałaby mu tylko bezwarunkowo odprawa pieniężna, jako swego rodzaju zryczałtowane odszkodowanie, będące zadośćuczynieniem, "za wszelkie niedogodności i przeżycia związane z utratą pracy", skoro nie zachodzą wyłączenia przewidziane w powołanej wyżej ustawie.W rewizji skarżący zakwestionował to stanowisko Sądu Wojewódzkiego twierdząc, że art. 17 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. wyłącza stosowanie tej ustawy do pracowników mianowanych z tego względu, iż przysługuje im wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy nie dłuższy niż sześć miesięcy, które spełnia funkcję odprawy pieniężnej.Sąd Najwyższy rozpoznając rewizję w zwykłym składzie w uzasadnieniu postanowienia z dnia 11 stycznia 1991 r. o przedstawieniu wymienionego w sentencji zagadnienia prawnego dopatrzył się niejasności redakcyjnej art. 17 wspomnianej ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., którego treść może prowadzić do krańcowo odmiennych stanowisk prawnych. Jeśliby dosłownie traktować zawarte w art. 17 ustawy odesłanie do pragmatyk służbowych, których przepisy przewidują świadczenia (nie tylko z nazwy), wymienione w art. 8 tej ustawy, to temu rozumieniu art. 17 ustawy możnaby przeciwstawić całą konstrukcję normatywną tych świadczeń, bowiem ustawodawca nie mógł odwołać się do takich świadczeń z dotychczasowego ustawodawstwa, bo przed ustawą szczególną z dnia 28 grudnia 1989 r. takich samych świadczeń, opartych na takich samych przesłankach przyznawania i określania wysokości i zasad wypłacania nie było. Dlatego nie można dokonywać wykładni gramatycznej tych przepisów, lecz należy szukać innych metod wykładni, a między innymi z porównania funkcji obu świadczeń z art. 8 w/w ustawy i art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, którzy już wcześniej uzyskali uprawnienia, jako szczególny przywilej, a obecnie został on rozszerzony na innych pracowników. Za tożsamością omawianych świadczeń - zdaniem zwykłego składu orzekającego - może przemawiać to, że przesłanki ich przyznania nie są różne, a u podstaw obu z nich jest ustanie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych. Ponadto za takim stanowiskiem może przemawiać regulacja art. 33 ust. 2 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 21, poz. 124), z której wynika, że pracownicy terenowych organów administracji państwowej nie zatrudnieni w jednostkach samorządowych otrzymują w tej samej sytuacji wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa, jeśli są mianowani, a pozostali pracownicy odprawę, przewidzianą w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uwagi na to, że przesłankowe znaczenie dla udzielenia odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne ma także wykładnia art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach państwowych, wymaga uprzedniego wyjaśnienia wątpliwość czy urzędnikowi państwowemu przysługują takie same świadczenia na czas pozostawania bez pracy w razie rozwiązania stosunku pracy na skutek likwidacji urzędu, jak również reorganizacji urzędu połączonej ze zmniejszeniem zatrudnienia, czy też inne uprawnienia w każdym z tych wypadków?Wprawdzie przepis art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych nie jest konstrukcyjnie jasno sformułowany to jednak brak jest uzasadnionych podstaw do przyjęcia odmiennych skutków prawnych dla urzędnika państwowego mianowanego, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn likwidacji urzędu i na skutek reorganizacji urzędu. Z akt sprawy wynika, że takie też stanowisko bezspornie zajęły obie strony procesu i sądy orzekające obu instancji uznając, że urzędnikowi państwowemu mianowanemu przysługuje takie samo świadczenie za czas pozostawania bez pracy zarówno w razie likwidacji urzędu, jak również w razie jego reorganizacji ze zmniejszeniem zatrudnienia. Na skutek każdego z tych zdarzeń, urzędnik państwowy znajdzie się w takiej samej sytuacji. Dlatego należy uznać za zasadne stanowisko zwykłego składu Sądu Najwyższego wynikające z uściślenia podmiotowego, zawartego w pytaniu prawnym, że ustawodawca potraktował jednakowo pod względem prawnym oba wypadki rozwiązania stosunku pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym z przyczyn dotyczących zakładu pracy, wymienione w art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, podobnie jak w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.Dopiero po tym niezbędnym wyjaśnieniu odnoszącym się do ustalonego stanu faktycznego w rozpoznawanej sprawie, który jest uregulowany w normie szczególnej w pragmatyce służbowej pracowników urzędów państwowych w art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. i w normie ogólnej mającej powszechnie zastosowanie w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. jest możliwe ustosunkowanie się do istotnej części przedstawionego zagadnienia prawnego "czy pracownikowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, któremu w związku z rozwiązaniem stosunku pracy przysługuje wynagrodzenie... należy się również odprawa pieniężna przewidziana w art. 8 w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.?"Odpowiadając na to zagadnienie prawne budzące wątpliwości należy stwierdzić, że zbieg obu wyżej wymienionych norm prawnych rozwiązuje art. 17 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Z treści tego ostatniego artykułu wynika, że jej przepisów nie stosuje się do pracowników zatrudnionych na podstawie mianowania. Jednakże pracownikom tym przysługują świadczenia pieniężne, przewidziane w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. w razie rozwiązania stosunku pracy w okolicznościach, o których mowa w art. 1 ust. 1 i 2 tej ustawy, jeżeli przepisy regulujące ich prawa i obowiązki nie przewidują takich świadczeń.W tym samym stanie faktycznym objętym szczególnym przepisem art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. ustawodawca przyznaje urzędnikowi mianowanemu wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, a w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. przyznaje generalnie pracownikom odprawę pieniężną.Powstaje więc kwestia, czy oba świadczenia są takie same, tj. czy wynagrodzenie to może być potraktowane, jako odprawa pieniężna (co tym samym wyłączałoby wypłatę odprawy), czy też pracownikowi mianowanemu przysługują jednocześnie oba te świadczenia?Odpowiedź wymaga odpowiedniego potraktowania istoty obu tych świadczeń i ich scharakteryzowania pod względem prawnym.Zdaniem Sądu Najwyższego wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, określone w art. 13 ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. nie jest odprawą pieniężną, uregulowaną w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Wynagrodzenie przyznane urzędnikowi mianowanemu w razie likwidacji urzędu lub jego reorganizacji bez możliwości dalszego zatrudnienia go za jego zgodą w innym urzędzie ma na celu złagodzenie ujemnych skutków, jakie łączą się dla pracownika z koniecznością poszukiwania innej pracy lub zmianą kwalifikacji zawodowych z przyczyn dotyczących zakładu pracy, które powodują zerwanie trwałej więzi prawnej, łączącej się ze stosunkiem pracy urzędnika z urzędem państwowym. Ustawa z dnia 16 września 1982 r. nie przewiduje odprawy pieniężnej dla pracowników mianowanych w sytuacji wymienionej w art. 13 ust. 1 pkt. 2 tej ustawy. W związku z tym wymienione w nim wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy należy potraktować jako przywilej urzędników mianowanych, zapewniający im środki utrzymania do czasu znalezienia innej pracy z funduszów Skarbu Państwa przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy. Jeśli zwolniony z pracy urzędnik mianowany dzięki swej inicjatywie i zapobiegliwości podejmie od razu po zwolnieniu pracę w innym zakładzie pracy, to nie otrzyma w ogóle wynagrodzenia z art. 13 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Czy w związku z tym ma być za swoją aktywność pozbawiony nie tylko wynagrodzenia, ale także odprawy miesięcznej, przewidzianej w tych samych okolicznościach w ustawie z dnia 28 grudnia 1989 r.?Zdaniem Sądu Najwyższego należy w tym wypadku udzielić odpowiedzi negatywnej, bowiem odprawa pieniężna wymieniona w art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. ma inny charakter prawny niż wymienione wyżej wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy.W swej uchwale z dnia 13 grudnia 1990 r. w sprawie III PZP 22/90, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że "odprawa pieniężna z art. 8 ustawy jest świadczeniem majątkowym zakładu, związanym z pozostawaniem przez pracownika w stosunku pracy i czasokresem świadczenia pracy, które stanowi kryterium określenia jej wysokości.Odprawa z art. 8 przysługuje pracownikowi za przepracowany okres pracy, od którego zależy jej wysokość. Nie ma ona charakteru wynagrodzenia za pracę lub właściwego zarobku, choć jej sens pozostaje w realizacji do czasokresu świadczenia pracy i jest zbliżony do odpłaty za wkład pracy pracownika w działanie zakładu w przeszłości".Byłoby możliwe zarachowanie wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy na poczet odprawy pieniężnej, gdyby oba uprawnienia pracownika miały jednorodny charakter. Jednakże - jak wskazują powyższe rozważania - każde z tych świadczeń jest w istocie innym świadczeniem, przysługującym pracownikowi z innego tytułu i spełniane jest przez różne podmioty tj. z funduszu Skarbu Państwa w odniesieniu do urzędnika mianowanego i z funduszów zakładu pracy w odniesieniu do pozostałych pracowników. Odprawa pieniężna z uwagi na uzależnienie jej wysokości od stażu pracy ma cechy świadczenia stanowiącego swoistą rekompensatę wkładu pracy danego pracownika. Przesłanką jej przyznania na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. nie jest pozostawanie pracownika bez pracy.Wynagrodzenie za czas pozostawania urzędnika mianowanego bez pracy jest przewidzianym przez ustawodawcę innym uprawnieniem mianowanego pracownika państwowego, z którym rozwiązano stosunek pracy w razie likwidacji lub reorganizacji urzędu ze zmniejszeniem zatrudnienia bez możliwości jego zatrudnienia w innym urzędzie. Zakres tego świadczenia jest uzależniony od czasu pozostawania bez pracy przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy. Inne są zatem przesłanki przyznania obu tych świadczeń. Wobec tego, że wynagrodzenie i odprawa pieniężna są rodzajowo odmiennymi oświadczeniami, mającymi różnorodny charakter prawny i opartymi na innych przesłankach ich przyznania, brak jest podstaw faktycznych i prawnych do ich utożsamiania. Jeśli uznać, że istnieje w tej samej sytuacji faktycznej zbieg dwu norm prawnych, zawartych w różnych aktach prawnych, to możnaby wyłączyć wynikający z nich zbieg roszczeń i zastosować tylko alternatywnie jedną z tych norm, gdyby zbiegające się roszczenia tj. wynagrodzenie i odprawa były identycznymi uprawnieniami i wzajemnie pokrywały się i wyczerpywały, a nadto gdyby brak było przepisu rozwiązującego problem kumulatywnego lub alternatywnego stosowania obu norm i wyłączona byłaby wielość ocen, oparta na paremii lex specialis derogat legi generali w odniesieniu do dwóch różnych dyspozycji, gdy cały zakres hipotezy legis specialis mieści się w zakresie hipotezy legis generalis.Jednakże w omawianym wypadku brak podstaw i warunków prawnych do przyjęcia tych przesłanek do oceny omawianych świadczeń, bowiem przepis art. 17 w zdaniu drugim wyraźnie stanowi, że pracownikom zatrudnionym na podstawie mianowania przysługują świadczenia pieniężne, przewidziane w art. 8, w razie rozwiązania stosunku pracy w okolicznościach, o których mowa w art. 1 ust. 1 i 2, jeżeli regulujące ich prawa i obowiązki nie przewidują takich świadczeń. Stwierdzić należy, że w powyższych okolicznościach ustawa z dnia 16 września 1982 r. nie przewiduje odprawy pieniężnej dla urzędnika państwowego mianowanego. Z tego względu zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. mianowanemu pracownikowi zwolnionemu z pracy z przyczyn likwidacji urzędu lub jego reorganizacji połączonej ze zmniejszeniem zatrudnienia, jeżeli przeniesienie urzędnika państwowego mianowanego za jego zgodą do innego urzędu nie jest możliwe, należy się wynagrodzenie z art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. za czas pozostawania bez pracy i odprawa pieniężna z art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., bowiem są to dwa rodzajowo odmienne świadczenia, oparte na innych przesłankach i mające różnorodny charakter prawny.Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak w sentencji.